متقابلا نسبت به هم داشتهاند - يك واقعيتى بود كه از مشخصات تمام جهان اسلامى به حساب مىآمد . گذشته از اين ، محركات و هدفهاى سياسى نيز در تمام اين منازعات گاهگاهى سهيم بودهاند مثلا در سال 904 ميلادى برابر با 291 هجرى ( و نيز 963 برابر 352 و همچنين 972 برابر 361 هجرى ) در سيستان « 1 » .
بديهى است كه مقصود از توضيحات مذكور دربارهء روابط بين سياست و دين ، طرح چنين ادعايى نيست كه فقط كسانى به مذهب تسنن اسلامى گرويدهاند كه اولا و بالذات دين ، هدف و خواستهء آنها نبوده است ، چه اينكه در واقعيت داشتن و صحت اعتقاد آن همه علماى مذهبى ايرانى كه از بين طبقات مذكور برخاستهاند هيچ ترديدى وجود ندارد ، و لو اينكه اين پيشوايان مذاهب فقهى تسنن در قرن دهم ( چهارم هجرى ) ناگزير از اين بودند كه به سيادت مطلق شيعى مذهبى ، مثل سيادت عضدالدولهء بويهى تن درداده ، آن را به رسميت بشناسند « 2 » ، ولى در عين حال مىتوان گفت كه معتقدين به مذهب تسنن بيشتر كسانى بودهاند كه ، كموبيش با خلافت عباسيان موافقت داشتهاند ، اگرچه اين امر نيز - با وجود تحوّل بزرگى كه از سال 750 ميلادى ( برابر 132 هجرى ) در زمينهء نسبت بين ايرانيان و عربها به وجود آمده بود - در مورد تمام افراد و طبقات مردم ايران صادق نيست ؛ بلكه خود آگاهى ايرانيان « 3 » كه با سنن فرهنگى و رواج و پايدارى زبان ويژهء آنان حمايت مىشد ، حتى در چنين عصرى نيز خود را حفظ نموده بود . و اين خود آگاهى از طرفى به صورت ردّ عربيت و عدم قبول دين عربى يعنى اسلام و بالنتيجه
هامش
( 1 ) - تاريخ سيستان صفحات 276 ، 328 ، 336 : در اينجا نيز هنگام نزاع دو برادر بر سر تخت و تاج ، اصحاب حديث و اهل آراء ( يعنى معتزليان ) ، هريك به پشتيبانى يكى از آن دو برادر ، متخاصمانه در مقابل هم قرار گرفته بودند ، و هريك به نوبهء خود به نام « صدقى » يا « سمكى » معروف گشته بود : در صفحهء 276 از همين مرجع توضيحاتى در اين مورد ديده مىشود .
( 2 ) - مقدسى ( احسن التقويم ) 7 ص 439 .
( 3 ) - رجوع كنيد به فصل « حسن مليت » از همين كتاب