مذاهب فقهى گذاشته مىشود ، به اين معنى كه مىتوان گفت : خراسان و به طور كلى قلمرو حكومت سامانيان « 1 » در قرن دهم به طور اكثريت ، و نواحى رى « 2 » و اطراف آن نيز بر اثر تأثيرات بغداد ، حنفى مذهب بودهاند و در ماوراءالنهر كه در آغاز امر بيشتر مذهب شافعى رواج داشت « 3 » بعدا حنفيان سلطه و سيادت معنوى بخصوصى « 4 » يافتند . همين مذهب فقهى نيز بلاواسطه فرمانروايان تركنژاد ( مثلا محمود غزنوى ) را به خود جلب نمود « 5 » ، اگرچه همين فرمانرواى بزرگ ، محمود ، بعدا به موجب تجارب شخصى خويش بيشتر به عقايد شافعى « 6 » تمايل نشان مىداد ( جزئيات تقسيمبندى محلى مكاتب كلامى و مذاهب فقهى ، در نقشهاى كه در پايان اين كتاب ضميمه شده ، نشان داده مىشود ) ؛ ولى در عين حال قطعا نمىتوان وجود منازعات مذهبى مكررى را كه بين فرقههاى مختلف ايرانيان سنّى مذهب مشاهده و نقل شده است « 7 » دليل بر اين گرفت كه ايرانيان جدىتر از ديگران پايبند به عقايد دينى بودهاند ؛ زيرا اين امر - با تمام اعتراف به حقّانيتى كه مذاهب ،
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :Borisov , Mu'taz , S . 72 .( 2 ) - ياقوت ( ارشاد العرب ) ، ج 4 ( 2 ) ، ص 282 به بعد ؛ - سمعانى ( كتاب الانساب نسخهء خطى ) ، ص 32 ؛ - و نيز رجوع كنيد به :Borisov . Mu'taz , S . 73 f .( در اين موضع از مرجع اخير يادشده كه اصفهان در آغاز تابع « سفيان الثورى » بوده ، ولى بعدا حنبلى مذهب گشته است ) ؛ باز همين مرجع ، ج 7 ، ص 852 ( در اينجا گزارشى دربارهء جبال ديده مىشود ) .
( 3 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقويم ) ، ص 323 ؛ - و نيز رجوع كنيد بهBarthold , Christ . 13 f .( 4 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقويم ) ، ص 339 ؛ - سمعانى ( كتاب الانساب ، نسخهء خطى ) ، در تحت كلمهء « استاذ » . - و نيز رجوع كنيد به :Krymskyj I 86 .( 5 ) - ابن خلكان ( فهرست : 113 ) ج 8 ، ص 88 .
( 6 ) - تاريخ بيهقى ، ص 194 به بعد و 205 به بعد ، - ابن خلكان ( فهرست :
113 ) ، ج 8 ، ص 87 ، - و نيز رجوع كنيد به ابن فضلان ( فهرست : 35 ) ، ص 49 ، پاورقى 1 .
( 7 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقويم ) ، ص 336 ( قرن دهم ميلادى برابر با قرن چهارم هجرى :
در سيستان و سرخس ) ، ص 371 ( در گرگان ) ، ص 396 ( در رى و قزوين ) ؛ - ابن الاثير ، ج 7 ، ص 99 ؛ ج 8 ، ص 171 به بعد ( در سال 956 / 957 ميلادى برابر با 345 هجرى ) . - بعدا نيز در قرن دوازدهم ميلادى برابر با قرن ششم هجرى ، در رى ، در اين مورد رجوع كنيد به :Barthold , Med . 104