زمان مغولان بقاياى خود را حفظ نمود « 1 » .
دليل اصلى گسترش يافتن افكار معتزليان را در ايران مىتوان نيروى حدس و تيزفهمى ايرانى ، و نيز - به موازات جنبهء عرفانى اين قوم - احساس او براى تصورات و تفكّر منطقى روشن دانست ، ولى در جنب اين دليل ، قبل از هر چيز ، اين واقعيت مؤثر بوده است كه اساسا مكتب معتزليان در نبرد با ثنويّت مانويان نيرو و تشكّل يافت و به همين دليل ( همراه با عدل ) وحدت خدا را اساس آراى خود قرار داد و بدين سبب پيروان آن به اصحاب العدل و التوحيد « 2 » موسوم گشتند ، همين نبرد با مانويان سرانجام در سرزمين ايران به صورت مبارزه با زردشتيان درآمد ، زيرا زردشتيان نيز مثل مانويان ثنويّت را ( اگرچه بناى فكر آنان در اين عقيده به كلى با مانويان فرق دارد ) اساس افكار خود قرار داده بودند و ازاينرو نيز اين مسئله ، نقطهء اصلى مناظرات « 3 » و مبارزات با آنان گرديد . اين واقعيت به خوبى در اين امر منعكس گشت كه مسلمانان قدريان را به نام « مجوس - اسلام » ناميدهاند ، زيرا مجوسيان خوبى را مخلوق خدا و بدى را مخلوق شيطان ( اهريمن ) مىدانستند « 4 » . ( در اين نامگذارى قدريان اسلامى به مجوسيان ، از يك طرف آگاهى به وجود ارتباطى بين تفسير و حلّ اين مشكل دينى از نظر قدريان و بين مذهب ثنويت به نظر مىرسد ، و از طرف ديگر نيز از اين تشبيه اين معنى ظاهر مىشود كه مذهب زردشت به ذهن عمومى بيشتر نزديك بوده است تا مانويتى
هامش
( 1 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقويم ) ، ص 413 ، - فهرست ابن النديم ، ص 139 ( رامهرمز ، حدود سال 970 ميلادى برابر با 359 / 360 هجرى در تحت سيادت آل بويه ) ؛ - نيز رجوع كنيد :
( 2 ) - رجوع كنيد به :Fueck , Tradit . 12 f .( 3 ) - رجوع كنيد به فصل « زردشتيان » از همين كتاب .
( 4 ) - ابن قتيبه ( تأويل مختلف الحديث ، قاهره 1908 برابر با 1326 هجرى ) ص 96 تا 99 بنا به نقل :Mez 193 , Anm . 10