دربارهء مدعيان ديگر : در سال 820 برابر 203 / 205 در آذربايجان ، « 1 » 934 برابر 322 در تاشكند ، « 2 » 955 - 956 برابر 344 هجرى در دينور « 3 » اطلاع وافى در دست نداريم ) .
در هر حال به زودى در ايران مراكز انجمنهاى عرفانى به وجود آمد ، مثلا در خوزستان « 4 » در شيراز « 5 » و به طور كلى در فارس ، « 6 » و همين مراكز در نفوذ اسلام در سراسر ايران تأثير عظيمى نمودند « 7 » درحالىكه در تمام اين موارد از همان آغاز ، طرز تفكر ايرانى ، بخصوص از هنگامى كه توأم با عرفان يك نوع « خداجويى » مخصوص به خود را هدف سلوك خويش قرار داده بود ، تفوق يافت و براى ايرانيانى كه از پيشآمدهاى نامطبوع زمان و از موقعيت فرهنگى و سياسى خود ناراضى بودند ، تسلّى خاطرى گشت . مراكز و انجمنهاى ايرانى با اشعار عارفانهء خود صبغهء ويژهاى به اسلام دادند كه طبعا در قرون نخستين سلطه و سيادت اسلام به كمال نهايى خود نرسيده ، بلكه نفوذ همهجانبهء آن وقتى تحقق يافت كه تأثير عميق فردوسى و به طور كلى تولد مجدد فرهنگى ايران ، موجب شكفتن سر از نو و پر از نيروى ماهيت ايرانى گشت . گرچه در اينجا محل بيان سير معنوى قرون بعدى در ايران نيست ، ولى اين امر مسلّم است كه همه براساس مدت مديدى تمهيدات
هامش
( 1 ) - عقد الفريد ، ج 3 ، ص 216 به بعد . - دربارهء محمود بن الفرج نيشابورى كه خود را اسكندر ذو القرنين مىدانست ( سال 849 / 850 ميلادى برابر 235 هجرى ) ، رجوع كنيد به : طبرى ( رديف 3 ) ، ص 1394 ؛ - بلخى ، مطهر ( فهرست : 71 ) خ ج 6 ، ص 122 . - و نيز :Sadighi 306 f .( 2 ) - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 92 .
( 3 ) - مرجع سابق ، ص 170 . - دربارهء يكى از مدعيان نبوت ( آيا ايرانى بوده است ؟ ) رجوع كنيد به : ياقوت ( ارشاد العرب ) ، ج 1 ، ص 298 و به :Wilhelm ( Vasilij Vladimirovic ) Barthold : K istorii religioznych dvizenij X v . , in den « Izvestija Ross . Akad . Nauk » 1918 : S . 785 - 798 .- تنوخى ( الفرج بعد الشدة ) ، ج 1 ، ص 132 به بعد ، دربارهء قيام يكى از علويان در بوزگان خبر مىدهد ، ( سال 956 / 957 ميلادى برابر 345 هجرى ) .
( 4 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقويم ) ، ص 414 به بعد ( قرن دهم ميلادى برابر قرن چهارم هجرى ) .
( 5 ) - مرجع سابق ، ص 430 .
( 6 ) - اصطخرى ، ص 148 برابر ابن حوقل ( چاپ دوم ) ، ص 294 .
( 7 ) - رجوع كنيد به :
فردوس المرشدين ( فهرست : 178 ) - و نيز :Grunbaum 223 f . ; Nikitin , Nat . 211 .