نيز غالبا بر همين شيوه رفتار مىنمودند ، « 1 » و به زودى ايرانيان نيز ( بخصوص در نقاطى كه از فرهنگ روز دور مانده بودند مثل طبرستان « 2 » ) همين راه و روش را اتخاذ نمودند . در عين حال علماى دينى هم ، از همان آغاز بخصوص در شرق اسلامى نيروى فرمانروايان سياسى را براى سركوبى مخالفان خود به يارى مىطلبيدند « 3 » و لو اينكه در ابتدا نيز بدون نتيجهء مثبتى مىماندند ، ولى چيزى كه بيش از همه به پيروزى اصحاب حديث و سنّت كمك نمود برقرارى مدارس علوم دينى بود كه شايد تقليدى « 4 » از « وهارس »
Viharas
بودائيان و در هر حال برداشتى از روش مدارس علوم دينى آسياى مركزى بوده است . از بين اين قبيل مدارس بخصوص بايد مدرسهء معظم سلجوقى در بغداد يعنى نظاميه « 5 » را ( كه با علم و عمد در مقابل مدرسهء از هر در قاهره ساخته شده بود ) ، نام برد ؛ ولى با تمام اين احوال در عين اينكه سرزمينهاى عربى زبان به عقايد اصحاب حديث و سنّت و بعدا ( اگرچه در ابتدا با بىميلى و حتى جنگ و مبارزه ) به آراى اشعرى و سپس به افكار غزالى گرويدند باز ( در ايران ) نظرهاى معتزليان با تمام مخالفت اصحاب حديث و سنت « 6 » تا اواخر
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :Mehmed seref ed - Din ( « Yaltkaya » ) : Selcuqiler devrinde mezahib , in : Tuerkijat megmu'asy I ( 1925 ) , S . 101 - 118 . Sijasaet - namae 88 . -و نيز رجوع كنيد به سياستنامه ( فهرست : 278 ) .
( 2 ) - در سال 1000 ميلادى برابر با 390 هجرى ، قابوس ، پادشاه طبرستان ، يكى از علماء را به علت اينكه معتقد به « عقايد كفرآميز معتزلى » بوده است ، اعدام كرد : ابن اسفنديار ( تاريخ طبرستان ) ص 232 . در سال 928 ميلادى برابر با 315 / 316 هجرى حكمران سيستان به همين دليل واعظى را از كار بر كنار نموده ديگرى را به جاى او گماشت . تاريخ سيستان ، ص 313 .
( 3 ) - رجوع كنيد به :Christian Snouck - Hurgronje in der « Revue de l'Histoire des Religions » XXXIX ( 1899 )( 4 ) - رجوع كنيد به :Barthold , Vorl . 60( 5 ) - رجوع كنيد به :Julian Ribera : Origen des Colegio Nidami de Bagdad , in : Homenaje a Francisco Codera , Saragossa 1907 . S . 3 - 17( 6 ) - رجوع كنيد به :Ignaz Goldziher : Zur Geschichte der hanbalitischen Bewegung ( in der ZDMG LXII , 1908 , S . 1 - 28 , bes . S . 8 . 11 f .و نيز رجوع كنيد به سمعانى ( كتاب الانساب ، نسخهء خطى ) ص 307 « ظهر » به بعد .