پا به عرصهء وجود نهادند . چيزى كه بود اينها نيز طبعا مثل ساير مذاهب فقهى « 1 » مستقل و غير وابسته به حزب و دستهء خاصى ، نتوانستند دوام يابند و ازاينرو در سنوات بعدى به افول پيوستند « 2 » . - همچنين در سرزمين ايران مناظرات دينى بين اهل سنت و بين معتزليان « 3 » به شديدترين وجهى نمايان گشت و گاهى هر مذهبى مسجدى مخصوص به خود در اختيار داشت ( مثل سال 930 ميلادى برابر با 318 هجرى در مرو و در سمرقند « 4 » ) . علماى دين ، در اين بخش عالم اسلامى از احترام فوقالعادهاى برخوردار بودند . مشايخ و بزرگان معروف - كه خراسانيان آنان را « خواجه » مىناميدند « 5 » - در وقت ورودشان به شهر با جشن و شادى استقبال مىگشتند « 6 » و شايد « 7 » اين همان احترامى بوده كه ايرانيان قبل از اسلام بدان سبب به موبدان خود مىگذاشتهاند كه اينان حاملان اوستا ( كه به طور نادر نوشته مىشده و اغلب شفاها نقل مىگشته است ) بودهاند .
در اين موقع حتى براى فرمانروايان و رجال مملكت نيز ديگر رهايى از قدرت و سلطهء جنبشهاى مذهبى - بخصوص از آن موقعى كه نظر و مشى علماى
هامش
( 1 ) - ابن شجره ( وفات 961 ميلادى برابر با 349 / 350 ) : ياقوت ( ارشاد ) ، ج 2 ، ص 18 .
( 2 ) - مقدسى ( احسن التقويم ) ، ص 395 . - نيز رجوع كنيد به :Mez 203 .( 3 ) - رجوع كنيد به :
نوشتهء اخير دربارهء كتب خطى معتزليان كه در كتابخانهء لنينگراد موجود است گفتگو مىكند ، درحالىكه نوشتهء ما قبل آن راجع به معتزليان از نظر تحقيق تاريخى عقايد مذهبى در جهان اسلامى سخن مىگويد .
( 4 ) - اصطخرى ، ص 259 . و نيز رجوع كنيد به : كتاب القند ( فهرست . 183 / 184 ) ، ج 1 ، ص 50
( 5 ) - مسعودى ( مروج الذهب ) ج 9 ، ص 24 .
( 6 ) - السبكى ( طبقات ، ج 3 ، ص 91 ، برابر باMez 164( با ذكر جزئيات خاصه ) - ؛ و نيز :Gruenebaum 234 f .( 7 ) - اهميت دولت ساسانيان راNyberg , Rel .به عنوان اهميت مملكتى كه فاقد كتاب مقدس همگانى بوده گوشزد مىكند .