و اتابكيان « 1 » همه ، مساجد ، رباط ، كاروانسراها ، بيمارستانها و مدارس وقف نمودند .
علاوه بر اين از ايران پيوسته به اماكن مقدسهء مكه و مدينه اوقافى هديه مىگشت . و حتى هديهء رسمى براى خانهء خدا ، به نام « محمل » ، « حمل » ، اغلب از ايران مىآمد ، و از طرف آنان در تأمين راههاى مكه كوشش مىشد . « 2 »
سفر به بيت الله - كه اغلب با شتر انجام مىگرفت « 3 » - به صورت يكى از خواستهها و آرزوهاى بزرگان و رجال و متعينان درآمده بود « 4 » . بديهى است كه اين سفر به مكه براى اين قبيل افراد ، راه فرارى از مخاطرات سياسى « 5 » و يا به عكس وسيلهء تبعيد « 6 » شاهزادگان و يا صاحبان مقامى بوده كه وجود آنان براى سياستمداران
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :Fuad Koepruelue : Vakif mueessesesinin hukuki mahiyeti ve tarihi tekamuelue in : Vakiflar dergisi II ( 1942 ) , S . 1 - 36 . -اين كتاب دربارهء خصوصيات حقوقى وقف و تاريخ تكامل آن گفتگو مىكند . ؛ - در مورد اولين رباط از اواسط قرن هشتم ( دوم هجرى ) رجوع كنيد به :Rob . Rubinacci in « Annali » X ( Neapel 1960 ) , S . 41 f .( 2 ) - مثلا نوح دوم سامانى : نكبى ( فهرست : 125 ) ، ص 114 ؛ - ابن الاثير ، ج 8 ، ص 233 ( حسنويه حكمران خ كرد ) ؛ ج 9 ، ص 50 ( پسر او ، بدر ) .
( 3 ) - ابن الاثير ، ج 9 ، ص 148 ( در سال 1033 ميلادى برابر با 424 هجرى : در مقابل مبلغ گزاف ) - و نيز رجوع كنيد به :Mez 300 ( 996 ) .( 4 ) - ابن حوقل ( كتاب المسالك ) ، ص 359 به بعد ( ميعادگاه حجاج در ايران ، شهر ساوه محسوب مىشد ) .
( 5 ) - سمعانى ( كتاب الانساب نسخهء خطى ) ، ص 549 ( عبد الله . . . الميكالى ، وفات اوايل سال 990 ميلادى برابر با 379 / 380 هجرى ) ؛ - تاريخ سيستان ، ص 328 ( در سال 964 ميلادى برابر 353 هجرى حكمران سيستان ) ؛ - تنوخى ( كتاب - الفرج بعد الشدة ) ، ج 2 ، ص 117 ( خراسان ، چاچ ، فرغانه ) ، بيهقى ( تاريخ بيهقى ) ، ص 65 ( سال 1030 ميلادى برابر با 421 هجرى ؛ يكى از معتمدان محمد غزنوى ) . - قابوسنامه با اين بيان به نتايج عملى حج اشاره مىكند كه آدمى با چنين سفرى به معارف خود نسبت به جهان و انسانها مىافزايد و بنابراين وقتى اجازهء چنين سفرى را دارد كه شايستهء كسب چنين معرفتى شده باشد :Diez 309 - 322 .( 6 ) - طبرى ( رديف دوم ) ، ص 1501 ( سال 727 / 728 ميلادى برابر 109 هجرى ) ؛ - مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، ج 1 ، ص 385 ( سيستان ، حدود سال 964 ميلادى برابر با 353 هجرى ) .