819 / 820 ميلادى برابر با 101 هجرى ) در نيشابور و مرو و عبد الله الدّارمى ( وفات 869 ميلادى برابر 255 هجرى « 1 » ) در سمرقند مؤثر و نافذ گشتند ، درحالىكه بزرگترين محدثان اسلامى يعنى بخارى ( وفات 870 ميلادى برابر با 256 هجرى ) مسلم ( وفات 875 برابر 261 هجرى ) ترمذى ( وفات 892 برابر 279 هجرى ) و نسائى ( وفات 914 ميلادى برابر 302 هجرى ) كه همه از خراسان برخاستهاند به طرف غرب يعنى به ممالك عربى مهاجرت نمودند « 2 » .
يكى از مشخصات اين مكاتب فقهى و كلامى شرقى اين بود كه به سادگى و بدون هيچ انديشهاى روش تعليم و تربيت ايرانى را به طور آشكار و مشهودى پذيرفت « 3 » .
در اثر آن به زودى ماوراءالنهر يكى از مراكز علم حديث و علم قرائت و تجويد « 4 » گشت و براى هر طالب علمى ميسور بود كه در اين سرزمين از محضر درس عدهء زيادى از اساتيد مختلف استفاده كند « 5 » ازاينرو نيز بسيارى از دانشمندان تحصيلات خود را فقط در اين سرزمين نمودهاند : مثل غزالى طوسى كه فقط در گرگان و نيشابور تحصيل كرده « 6 » ، درحالىكه سمعانى اهل مرو ( وفات 1167 ميلادى برابر 562 هجرى ) يعنى مؤلف « كتاب الانساب » بيشتر تحصيلات خود را در غرب ( يعنى
هامش
( 1 ) - سمعانى ( كتاب الانساب نسخهء خطى ) ، ص 218 « ظهر » به بعد . - رجوع كنيد به :Goldziher , Had . 71 .وجوه اختلاف مكاتب عقايد دينى سمرقند و بخارا راTritton , Theol . 176 .تحقيق نموده است .
( 2 ) - رجوع كنيد به :Brockelmann , GAL I 157 - 163 ; Suppl . I 256 - 270 .( 3 ) - الذهبى ( تذكرة الحفاظ ) ج 1 ، ص 212 بنا به نقلFueck , Trad . I 26 f .. دربارهء « دومين نهضت بيدارى ايران » رجوع كنيد به :
( 4 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 328 ( در سال 985 ميلادى برابر 374 / 375 هجرى در نيشابور ) ؛ ص 395 ( كوهستان ؛ با بيان جزئيات ) .
( 5 ) - السبكى ( طبقات ) ، ج 2 ، ص 14 ؛ ج 3 ، ص 114 ؛ - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 284 ، 390 به بعد .
( 6 ) - رجوع كنيد به :Mez 182 . - Vgl . Auch EI , lI 154 - 157 ( von Duncan Black Macdonald ) .