زيارتگاههايى وجود داشته است « 1 » ؛ ولى بديهى است كه هنوز در آن زمان رسم بر اين كه قبور علماى معروف و يا مردان مقدس زيارتگاه واقع شود به هيچ وجه به طور عمومى شيوع نداشته است « 2 » . اين امر فقط در مورد پيروان زيديه « 3 » و نيز در مورد شيعيان نسبت به ائمهء آنان « 4 » ( ع ) صادق است . - در جنب آن نيز تحول اماكن تاريخى ملى ايران به امكنهء مقدسهء اسلامى شروع گشت . يكى از موارد مشخص آن دليلى است كه يكى از وزراى برمكى براى ابا نمودن خود از ويران نمودن بقاياى قصر تخت جمشيد ( اصطخر ) آورده و گفته است كه از آن رو كه على ( ع ) در اين مكان نماز به جاى آورده ، اين مكان مقدس گشته است « 5 » . به طور يقين به وجود آمدن بعضى از زيارتگاههاى اسلامى مرهون نظير اينگونه پيشآمدها مىباشد ، اگرچه از طرف ديگر بسيارى از آتشكدههاى ايران به علت خطر بارزى كه دين زردشت هنوز در آن قرون از خود نشان مىداد ، لااقل آگاهانه مطرود گشته و به دست ويرانى سپرده شده است .
در هر حال تمام اينگونه اقدامات فقط در چهارچوبهء سياست رسمى دولت صورت مىگرفت و مردمى كه از اين قبيل توسعه و پيشرفت دين راضى بودند مىبايستى به مذهب رسمى دولت كه به تدريج به نام تسنن موسوم گشت بپيوندند .
اين امر حتى در مورد آن زمانى صادق است كه در اعمال و آداب نماز - نسبتا از
هامش
( 1 ) - مقدسى ( كتاب احسن التقاسيم ) ، ص 333 به بعد و نيز ص 367 ( ديلم ) ، ص 399 ( كوهستان ) ؛ - ناصر خسرو ( سفرنامه ) ، ص 274 . ( در مزار شريف واقع در 23 كيلومترى بلخ ، زيارتگاهى بوده كه به سبب معجزاتش مردم آن را قبر على مىپنداشتند : غرناطى در :Barthold , Turk . russ . I 21 f .؛ - رجوع كنيد نيز به نقشهاى كه در اين كتاب موجود است . )
( 2 ) - ابن حوقل ( - كتاب المسالك ، فهرست : 33 ) ، ص 379 ( رى ) .
( 3 ) - مسعودى ( مروج ) ، ج 8 ، ص 195 ( تا سال 944 ميلادى برابر 332 / 333 هجرى هنوز قبر داعى زيدى محمد بن زيد در گرگان زيارتگاه بوده است ) .
( 4 ) - اصطخرى ، ص 257 به بعد ؛ - حدود العالم ، ص 103 . - ( ابو الفداء ، ص 415 : على الرضا ( ع ) )
( 5 ) - رجوع كنيد به :Goldziher , Heiligen verehrung 330 f .