آن سستى اقرار آنان را به اسلام با تأكيد بيان كنند « 1 » .
چيزى كه بود در تمام موارد خلط سياست و دين ، لااقل در آغاز ( مثلا در سال 652 ميلادى برابر 31 هجرى در مرو ) تا اين اندازه رعايت جانب دين مىشد كه مسلمانان از قبول كمك يك شهر غير مسلمان « 2 » به آنان و همچنين بعدا از پذيرفتن حمايت طبقهء حاكمهء يهودى مذهب خزريان ، قبل از اينكه ايشان به اسلام بگروند « 3 » ، امتناع ورزيدند ، ولى بعدا ، تبليغات عباسيان بدون هيچ باكى شعارهاى مذهبى را حتى در مواردى كه مربوط به امور دنيوى بود به كار مىبرد . ابو مسلم در سال 747 ميلادى ( برابر 129 هجرى ) مخالفان عرب خويش را « شيطان » « 4 » ناميد و هواداران عباسيان مىكوشيدند مثل مخالفان على ( ع ) در جنگ صفين سال 657 ميلادى ( برابر 36 / 37 هجرى ) تا براى اثبات حقّانيت منحصر بفرد خويش و به دست آوردن پيروانى به قرآن استشهاد كنند « 5 » . مبلّغان عباسى كه به اسارت درمىآمدند بدون انديشه خود را ( 746 / 747 ميلادى برابر با 129 هجرى ) به عنوان فردى كه از همه جا بىخبر و عازم زيارت خانهء خداست معرفى مىنمودند ، و به عبارت ديگر انجام وظيفهء مذهبى خويش را بهانه مىكردند ، تا اينكه از تعقيب سياسى رهايى يابند « 6 » . اين امر از مراحل ابتدايى « تقيه » « 7 » در نزد شيعيان است . برعكس نيز اطلاع در دست است كه در همان
هامش
( 1 ) - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1455 .
( 2 ) - طبرى ( رديف 1 ) ، ص 2901 .
( 3 ) - ابن مسكويه ( تجارب الامم ) ، ج 2 ، ص 209 ( خوارزميان ) .
( 4 ) - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 141 .
( 5 ) - طبرى ( رديف 3 ) ، ص 5 ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 149 .
( 6 ) - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1950 به بعد ؛ - ابن الاثير ج 5 ، ص 132 .
( 7 ) - رجوع كنيد به :Ignaz Goldziher : Das Prinzip der Takjja im Islam , in der ZDMG LX ( 1906 ) , S . 213 - 226 ; Ignaz Goldziher in der EI , IV 680 f .و نيز رجوع كنيد به منابع ديگرى كه در اين دو مقاله نام برده شده است .