را كه از نظر سياست مطابق دلخواه نبود با وسايل مذهبى سركوب كنند . اين خود نشانهء آن است كه محركات مذهبى حتى در آن موقع - در درجهء اول در بين طبقهء فرمانرواى عرب - واقعا جاى خود را باز نموده بود . عبد الرحمن بن محمد كه يكى از قيامكنندگان بود حجّاج را به نام اينكه « دشمن خداست » معزول كرد « 1 » . قتيبة بن مسلم در آسياى ميانه قبل از جنگ با كفار براى تهييج مجاهدان آيات قرآن تلاوت مىنمود « 2 » ، ولى همينكه وى به مخالفت خليفهء ( به نظر آنان ، م ) بر حق زمان برخاست سربازان عمل او را « مخالفت با دين » تلقى نمودند « 3 » . در روى منابر مكررا نوشتههاى مربوط به مشاجرات سياسى قرائت مىشد « 4 » ، و گذشته از آن هدفهاى سياسى نيز با دلايل مذهبى مستدل مىگشت « 5 » . در سال 807 ميلادى ( برابر 191 هجرى ) والى حريص خراسان اقدامات خود را بر ضد دو نفر از توانگران عرب با اين بيان استدلال مىكرد كه اين دو نفر « مسلمان بدى » هستند و او بايد بر ضد آنان قيام كند « 6 » . و در سال 722 / 723 ميلادى ( برابر با 104 هجرى ) واليان منصوب و معزول اين ايالت متقابلا به يكديگر با به كار بردن اين جمله كه « وى پسر مرد ختنه نشدهاى است » ناسزا مىگفتند . اين جمله ( كه ظاهرا در جاهاى ديگر نيز معروف بوده ) دليلى بود كه عربها بر ضد - نومسلمانان مىآوردند « 7 » تا بدين وسيله كوتاهى زمان اسلام آوردن آنها و به موجب
هامش
( 1 ) - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1054 .
( 2 ) - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1179 .
( 3 ) - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1289 .
( 4 ) - سال 727 / 728 ميلادى برابر 109 هجرى در خراسان ، طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1498 ، - سال 745 / 746 ميلادى برابر با 128 هجرى : مرجع سابق ، ص 1920 .
( 5 ) - طبرى ( رديف 2 ) ، ص 1567 ، 1570 ، 1577 ( سال 734 ميلادى 117 هجرى ) ؛ ص 1858 ( سال 744 ميلادى برابر 126 / 127 هجرى ) ؛ - ص 1931 ( سال 745 / 746 برابر 128 هجرى ) ؛ ص 1979 ( 747 ميلادى برابر 129 هجرى ) . - طبرى ( رديف 2 ) در صفحهء 1291 صريحا مىگويد : براى برانگيختن ايرانيان به جنگ مىبايستى وجهى مذهبى براى آن بيابند .
( 6 ) - طبرى ( رديف 3 ) ، ص 714 .
( 7 ) - رجوع كنيد به فصل « حس مليت » از همين كتاب .