تحول قطعى اوضاع موجود تازه پس از مرگ وى ( در سال 833 ميلادى ) و بالاخره پس از سركوبى شورش خرّميان ( حتى در شهر اصفهان سال 834 ) « 1 » تحققپذير گرديد . از سوم ژوئن سال 835 ميلادى « 2 » خيذر ( ؟ « 3 » كه به صورت عربى « حيدر » نوشته شده ) ابن قاووس ، سردارى ايرانى ، با عنوان موروثى يعنى با عنوان فرمانرواى اسروشنه كه اغلب « افشين » ناميده مىشد ، مسلمانان را به كوهستانى كه پاپك خود را در آنجا متمركز ساخته بود ، پيش برد . اين مرد با اهميت ، اسروشنه را ، پس از نبرد بر ضد پدر و برادر خويش فضل ( 822 / 823 ميلادى ) و پس از گرويدن ظاهرى و صورى خود ( از دين بودا ؟ ) به اسلام ، با كمك و مساعدت طاهريان ، تصرف كرد ؛ اما فرمانروايى آنجا را با موافقت خليفه به پدرش كاووس ، كه نيز اسلام آورده بود ، واگذاشت « 4 » و وى تا هنگام مرگ بر اين مقام باقى ماند . ليكن بعدا معلوم شد كه گرويدن او به اسلام اگر فقط از روى تظاهر صورت نگرفته « 5 » لااقل بسيار سطحى بوده است . در هر حال تا اين زمان پيكار از خط استحكامى كه بخصوص بدين منظور ميان زنجان و اردبيل برقرار گشته بود ، و در جنب آن هم از تبريز ، صورت مىگرفت ، ولى افشين نخستين حمله را از « برزند » واقع در ناحيهء مغان ، يعنى از شمال شروع كرد و پس از يك سلسله زدوخوردهاى
هامش
( 1 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 1165 .
( 2 ) - روز دوم جمادى الاخرى برابر با چهارم ژوئن ، روز جمعه بوده است نه پنجشنبه كه در كتب ذكر شده است .
( 3 ) - طرز كتابت « كيدر » براى يك مردى كه از اسروشنه بوده است ، در تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 605 ملاحظه گردد .
( 4 ) - بلاذرى ، ص 430 به بعد ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 557 ؛ طبرى ، ج 3 : ص 1065 به بعد و نيز :Barthold , Turk . 210 f . ; E I 2 , I 241 .( 5 ) - مسعودى ( مروج ) ، ج 7 ، ص 138 ؛ - براساس روايات تاريخى ولى بدون اشاره به كتاب صديقى ( فهرست : 532 ) ، رمان تاريخى ذيل به نام « خيانت افشين » ، دربارهء اين شخصيت نوشته شده است :