و سپس هر دو را با زجر و ستم كشتند « 1 » .
سركوبى قيام خرّميان ( خرّم دينان ) ( كه جاى ديگر دربارهء هدف مذهبى و اجتماعى آنها سخن خواهيم گفت ) « 2 » دستگاه خلافت را از شرّ رقيب خطرناكى لجوج نجات بخشيد و در نتيجه ، صلح و آرامش را در خطّهء آذربايجان تا مدتى برقرار ساخت . اصولا در اين زمان كموبيش آرامش داخلى در ايران حكمفرما شد و از قرار معلوم اين آرامش مولود اين واقعيت بود كه تودههاى وسيع ساكنان ايران لااقل از لحاظ ظاهر رفته رفته با اسلام خو مىگرفتند و اگرچه بسيارى از محافل متدين و مقدس ، به عقايد شيعه پناهنده شدند ( و از ميان همين محافل بود كه - فقط يكمرتبه در سال 834 ميلادى ( 219 هجرى ) در طالقان - قيامى به رهبرى يكى از سادات اهل بيت محمد بن القاسم صورت گرفت و با سرعت خاموش شد ) « 3 » ، ولى ساير طبقات به مذهب جهانى ( عمومى ) تسنن كه بسيارى از نمايندگان آن از ميان ملت ايران برخاستهاند و نيز پيوسته به واسطهء طرفداران روز افزون تصوف عميقتر مىشد ، گرويده بودند ، و در نتيجهء مواعظ و در اثر اعمال نيكوى اين طبقات نيروهاى تازهاى سيلآسا به جانب اسلام روىآور شدند ، بهطورىكه دربارهء اين وقايع نيز پارهاى از داستانهاى مذهبى اطلاعاتى به دست مىدهند « 4 » . بدين ترتيب در اين سنوات پشت آيين زرتشت كه مىتوانست در اثر يك ترميم داخلى به همراه خودآگاهى و حس
هامش
( 1 ) - طبرى ، رديف 3 ، صفحات 1229 تا 1233 ؛ - تاريخ يعقوبى : ج 2 ، صفحات 577 تا 579 ؛ - ابن الاثير ، ج ، ص 161 به بعد ؛ - نيز رجوع شود به فصل « زردشتيان » از همين كتاب .
( 2 ) - رجوع كنيد به فصل مذكور در پاورقى قبل .
( 3 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 1165 به بعد ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 576 ؛ العيون و الحدائق ، ص 382 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 149 . در اين باره رجوع شود به فصل « شيعيان اسماعيلى » و در مورد مناطق شيوع اين عقيده رجوع كنيد به نقشههاى آخر كتاب .
( 4 ) - رجوع شود مثلا به : فردوس المرشدية فى اسرار الصمدية ( شرح حال شيخ كازرونى ) ( فهرست : 178 ) .