تا بر عالميان ظاهر شود كه بوظايف شكر آن چگونه قيام مينمايند ، يا اگر جن بر طريقهء قديم خود كه كفر است مستقيم باشند و اسلام نيارند باستماع قرآن ما روزى را بر ايشان فراخ سازيم بر وجه استدراج تا بسبب آن در فتنه افتند و اثم را زياده كنند و كفران نعمت نمايند و به عذاب ابدى گرفتار شوند كقوله تعالى إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً - الى آخر و ابن عباس و سدى آيه را تعميم ميكنند يعنى اگر جن و انس مستقيم شوند بر طريق ايمان ايشان را بسعت معيشت سر افراز گردانيم تا آزمايش ايشان كنيم در آن نعمت ، و مقاتل گفته كه ماء غدق بر سبيل حقيقت است نه بر طريق مثل چه نزول اين آيه بعد از آن بود كه حق سبحانه هفت سال باران از اهل مكه باز گرفته بود و خشك سالى بر ايشان واقع شده ، صاحب طبرسى آورده كه اولى آنست كه طريقه محمول باشد بر استقامت در دين و ايمان نه در كفر و طغيان زيرا كه متبادر نزد اطلاق اولست نه ثانى و ديگر آنكه آن در موضع تلطف است در استدعاء بايمان و حث بر طاعت ، و در تفسير اهل البيت عليهم السّلام مذكور است كه ابى بصير از ابى جعفر صلوات اللَّه عليه آيهء إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّه ثُمَّ اسْتَقامُوا سؤال كرد فرمود
هو و اللَّه ما أنتم عليه
پس اين آيه را تلاوت فرمود كه وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً و بريد عجلى از ابو عبد اللَّه سلام اللَّه عليه اين آيهء سؤال كرد فرمود
لافدناهم علما كثيرا يتعلمونه من الأئمة
يعنى معنى آيه آنست كه اگر بر طريقهء دين اسلام استقامت ورزند هر آينه علم بسيار بر ايشان فايده رسانيم به اين وجه كه توفيق ايشان دهيم تا از ائمه هدى آن را فرا گيرند * ( وَمَنْ يُعْرِضْ ) * و هر كه اعراض كند * ( عَنْ ذِكْرِ رَبِّه ) * از ياد كردن پروردگار خود يعني از عبادت آفريدگار خود اعراض كند يا از موعظه و وحى روى بگرداند و قبول نكند يا كفران نعمت او كند * ( يَسْلُكْه ) * در آورد خداى او را * ( عَذاباً صَعَداً ) * در عذابى سخت كه فوق طاعت او باشد و غالب بر او ، صعد بمعنى فاعلست و به جهت مبالغه موصوف به واقع شده و نصب او بنزع خافض است اى يسلكه فى عذاب صاعد كقوله ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ ( 18 ) - * ( وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّه ) * و ديگر وحى كرده شده است به من كه مسجدها مر خداى راست و خاصست به دو * ( فَلا تَدْعُوا ) * پس مخوانيد در آن * ( مَعَ اللَّه أَحَداً ) * با خدا يكى را يعنى غير او را در آن پرستش ميكنيد چنانچه يهود و نصارى در كنايس و مواضع خود عزير و مسيح را بالوهيت ياد ميكنند و چنانچه مشركان در حوالى بيت الحرام ميگويند كه لبيك لا شريك لك إلَّا شريك هو لك يا عبادت را در آن برياء ميكنند و حسن بصرى گفته كه مراد از اين مساجد مساجد تمام روى زمين است مسجد حضرت سيد المرسلين
لقوله عليه السّلام جعلت لى الارض مسجدا و ترابها طهورا
يعنى همهء زمين را براى من مسجد كردند و خاكش را پاك كننده ساختند تا هر جا كه من و امت من باشيم نماز گذاريم
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 36
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٦