و اگر آب نيابيم به خاك تيمم كنيم . پس معنى آيه آنست كه در هيچ بقعه از بقاع ارض كسى ديگر را با خداى مخوانيد بلكه عبادت را در همه جا مخصوص داريد به او ، و نيز از حسن نقل كردهاند كه مراد بمساجد صلوات است يعنى از براى غير خدا نماز مگذاريد ، و نزد بعضى ديگر مراد بمساجد مسجد بيت الحرامست كه قبله جميع مساجد است و منه قوله تعالى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّه أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُه و گفتهاند كه مراد بمساجد مواضع سبعه است كه آن جبهه است و يدين و ركبتين و ابهامى الرجلين يعنى اينها مر خدايراست به اين معنى كه آفريدهء اويند پس آنها را از براى غير خدا بر زمين منهيد ، و مؤيد اينقولست اينكه معتصم از ابو جعفر محمّد بن على بن موسى الرضا عليهم التحية و الثناء سؤال كرد كه ما معنى قوله تعالى * ( وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّه فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّه أَحَداً ) * را نميدانيم فرمود كه
هى أعضاء السبعة التي يسجد عليها
و نيز مقوى اين است قول حضرت رسالت
أمرت أن أسجد على سبعة أرباب أى اعضاء
و نزد بعضى ديگر مساجد جمع مسجد است بفتح جيم بمعنى سجود يعنى سجده ها مخصوص به خدا است و جايز نيست كه از براى غير او سجده كنند ، و از سعيد بن جبير روايتست كه جنيان حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم را گفتند ما چگونه در مسجد حاضر شويم و با تو نماز گذاريم چه از آنجا كه مائيم تا اينجا راهى دور است حق سبحانه اين آيه فرستاد كه * ( وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّه ) * الخ و در خبر است كه بعد از نزول اين آيه چون مسلمانان به مسجد شدندى گفتندى ( لا إله إلا اللَّه و السلام على رسول اللَّه ) ( 19 ) - * ( وَأَنَّه لَمَّا قامَ ) * و بدرستى كه آن هنگام كه بر خاست * ( عَبْدُ اللَّه ) * بندهء خداى كه محمّد است در بطن نخله به نماز صبح * ( يَدْعُوه ) * ميخواند خداى را در نماز صبح و جن قرائت او ميشنيدند * ( كادُوا يَكُونُونَ ) * نزديك بوده كه باشند * ( عَلَيْه لِبَداً ) * بر وى خفتگان از غايت ازدحام بر او به جهت تعجب ايشان از آنچه ميديدند از عبادت او و اقتداى اصحاب به او در قيام و ركوع و قعود و سجود و به جهت حرص ايشان بر استماع قرآن چه هرگز مثل اين حال نديده بودند و مانند اينكلام نشنيده ، از ابن عباس مروى است كه اينكلام از قول جنيانست كه بعد از استماع قرآن چون باهل خود مراجعت كردند بايشان خبر دادند از ازدحام اصحاب بر آن قدوهء و احباب در وقت اقتداء كردن ايشان به او در نماز و استماع كلام از آن حضرت نمودن ، و قتاده گفته كه مراد اينست كه چون رسول بدعوت كردن برخاست جن و انس مجتمع شدند بر ابطال كار او و اطفاء نور او و حق سبحانه منع شر ايشان نموده از او و حجت او را ظاهر و غالب ساخت بر همهء ايشان ، و نزد بعضى ديگر معنى آنست كه هر گاه رسولى از رسل قيام نمود بعبادت خداى و نهى مشركان از عبادت غير
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 37
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٧