منافقان فرود آمده ، و از ابن جريج روايت كردهاند كه ابو سفيان بن حرب در هر هفته دو شتر را نحر كردى و چون يتيمى بيامدى عصا بر وى زدى و او را چيزى ندادى حقتعالى اينسوره را در شأن او فرستاد ، و بعضى ديگر بر آنند كه ابو جهل تكذيب قيامت كردى و هر گاه يتيمى بديدى او را بوقت طلب طعمه و كسوه از مال خود بزدى و براندى و پيوسته مردمان را از انفاق باز داشتى حق سبحانه اينسوره را انزال فرمود و احتمال دارد كه * ( الَّذِي ) * از براى جنس باشد و شامل جميع مكذبان روز جزاء و صحيح آنست كه از براى عهد باشد بقرينه آيه ما بعد و معنى استفهام تعجب است از حال آن مكذب يعنى آيا شناختى آنكه مكذب روز جزاء است چه كس است و اگر نشناختى او را .
( 2 ) - * ( فَذلِكَ الَّذِي ) * پس او آن كس است * ( يَدُعُّ الْيَتِيمَ ) * كه دفع مىكند بعنف و ستم يتيم را و ميراند او را بشدت و خشونت و زجر قبيح .
( 3 ) - * ( وَلا يَحُضُّ ) * و تحريص نميكند و ترغيب نمينمايد اهل خود را و ساير مردمان را * ( عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ ) * بر طعام دادن درويش محتاج يعنى نميدهد و نه مردمان را بدان امر مىكند به جهت عدم اعتقاد او بروز جزاء و لهذا اينجمله مرتب شده است بر يكذب بلفظ ( فا ) يعنى علاقه تكذيب بجزاء منع معروف است و اقدام بر ايذاى ضعيف پس اگر مصدق روز جزا ميبود و موقن وعيد هر آينه از عقاب او ميترسيد و به اين امر قبيح كه دفع يتيم است و عدم تحريص مردمان بر اطعام اقدام نمينمود و چون بر آن جرأت نموده پس معلوم شد كه او مكذب است و هر گاه دفع يتيم و تحريص بر اطعام كه رداعت و قبح آن احطست از عدم مبالات بصلاة كه از اركان اسلام است بسبب تكذيب باشد بروز جزاء .
( 4 ) - * ( فَوَيْلٌ ) * پس سختى عذاب * ( لِلْمُصَلِّينَ ) * براى نماز گذارندگان ريائيست يعنى ابن ابى و اصحاب او ، يا همه منافقان :
( 5 ) - * ( الَّذِينَ هُمْ ) * آنان كه ايشان * ( عَنْ صَلاتِهِمْ ) * از نماز خود * ( ساهُونَ ) * غافلان و بيخبرانند و آن را وقعى نمينهند و حسابي برنميگيرند به جهت عدم اعتقاد ايشان به ثواب آن و عدم خوف عقاب به ترك آن و اينكه در ظاهر اقدام بر آن مينمايد به جهت دفع ضرر اهل اسلام است از خود و لهذا در خلوت و خفيه ترك آن ميكنند و چون بمجالس جماعت حاضر مىشوند در نظر مردمان بشروط و آداب ميگذارند كما قال :
( 6 ) - * ( الَّذِينَ هُمْ يُراؤُنَ ) * آنان كه ايشان ريا ميكنند در كردار خود تا مردمان ايشان
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 359
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٥٩