كه اين استثناء متصل است از لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ يعنى تو مسلط نيستى بر ايشان بجهاد مگر بر كافر متولى از ايمان و شبهه نيست در آنكه جهاد با كفار و قتل ايشان لازم است فكان ايعاد ايشان نموده بجهاد در دنيا و به عذاب اكبر در آخرت ، و نزد بعضى اين استثناء است از فَذَكِّرْ يعنى پند ده مگر آن كسى را كه روى بگرداند و پند گوش نكند و مصر شود در آن و تو از ايمان او مأيوس شوى و قطع طمع كنى از او پس مستحق عذاب اكبر گردد و بنا بر اين ما بين مستثنى و مستثنى منه جملهء معترضه باشد .
( 25 ) - * ( إِنَّ إِلَيْنا ) * بدرستى كه بسوى ما است يعنى كه به حكم ما * ( إِيابَهُمْ ) * بازگشت ايشان ( 26 ) - * ( ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا ) * پس بتحقيق كه بر ماست * ( حِسابَهُمْ ) * شمار اعمال ايشان در محشر پس روز قيامت همه را بجزاء و سزا خواهيم رسانيد و بر وفق اعمال معذب و معاقب خواهند شد اين آيه جامع وعد و وعيد است ، و خلاصهء معنى آنست كه اى محمّد اندوه و ملال بخاطر عاطر خود راه مده كه كفار اگر چه با تو معانده ميكنند و ايذاء و آزار به تو ميرسانند بازگشت همهء ايشان به حكم ما است و مجازات ايشان بر ماست و عنقريب از دغدغهء ايشان فارغ شوى و نزد مشاهدهء عذاب ايشان خوشحال و شادمان گردى ، و تقديم خبر به جهت تخصيص است و مبالغه در وعيد فكأنه قال إن ايابهم ليس الا إلى الجبار المقتدر على الانتقام و ان حسابهم ليس بواجب الا عليه و هو الذى يحاسب على النقير و القطمير ، و معنى وجوب كه از على مستفاد مىشود اتيانست بر فعلى كه مقتضاى حكمت و مصلحت باشد و به ترك آن خلاف حكمت لازم آيد ، و بدانكه ميتواند بود كه أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الإِبِلِ تا آخر سوره متصل باشد به اول سوره و ضمير جمع راجع باشد بجماعتى كه موصوف باشند بقوله عامِلَةٌ ناصِبَةٌ و حينئذ او سبحانه بعد از ذكر عقاب ايشان و ثواب مؤمنان الزام حجت كرده باشد بر ايشان به إبل و سماء و أرض و جبال و كيفيت دلالت آنها بوجود صانع حكيم و وعيد ايشان نموده بقوله * ( إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ ) * .
سورة الفجر
مكيست و سى و دو آيه است نزد حجازى ، و سى كوفى و شامى ، و بيست و نه بصرى اختلاف در چهار آيت است وَنَعَّمَه فَقَدَرَ عَلَيْه رِزْقَه هر دو حجازى انه بِجَهَنَّمَ حجازى و شامى فِي عِبادِي كوفى .
أبى بن كعب از پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم روايت كرده كه هر كه اين سوره را در ليالى عشر ذى الحجة بخواند آمرزيده شود و اگر در آن روزها بميرد بيحساب ببهشت رود و هر كه در ساير أيام بخواند از براى او نورى گردد در قيامت ، و بديگر روايت بعدد هر چه او را آورده حسنه كرامت فرمايد ، و داود