مكه ميگفتند كه نَتَرَبَّصُ بِه رَيْبَ الْمَنُونِ انتظار ميكشيم كه محمّد بميرد و ما از محنت او خلاص شويم آيه آمد كه :
30 - * ( إِنَّكَ مَيِّتٌ ) * بدرستى كه تو متصفى بصفت موت * ( وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ) * و بتحقيق كه كفار نيز مردهاند و اين تسميهء شيء است باسم ما يؤول يعنى مآل تو و ايشان موت است پس تربص موت و شماتت فانى بفانى معنى نداشته باشد ، پس تغليب مخاطب بر غايب كرده ميفرمايد كه :
31 - * ( ثُمَّ إِنَّكُمْ ) * بعد از موت بدرستى كه شما اى مؤمنان و كافران * ( يَوْمَ الْقِيامَةِ ) * در روز رستخيز * ( عِنْدَ رَبِّكُمْ ) * نزد آفريدگار خود * ( تَخْتَصِمُونَ ) * خصومت خواهيد كرد در امر دين پس تو حجت آورى بر ايشان كه من در توحيد بر حق بودم و شما در شرك بر باطل و من تبليغ رسالت نمودم و شما را به راه راست هدايت كردم و شما طريق لجاج و عناد پيش گرفته تكذيب من كرديد و ايشان باباطيل اعذار آوردند و گويند ( اطعنا سادتنا ، و انا وجدنا آبائنا ) و گويند كه اين اختصام عام است در جميع قضاياى دنيويه ، عبد اللَّه بن عمر گفت مدت بسيار گمان ما آن بود كه اين خصومت در نشئه قيامت ميان اهل اسلام و اهل كتاب باشد نه ميان اهل اسلام چه دين ما يكيست خدا و پيغمبر و كتاب ما يكى ، و چون ديديم كه مسلمانان تيغ بر هم كشيدند و يكديگر را ميكشتند دانستيم كه روز قيامت خصومت در ميان ما نيز خواهد بود ، و ابو سعيد خدرى گفته كه در روز جمل و صفين دانستم كه اين خصومت در ميان ما نيز باشد ، ابو العاليه بر آنست كه اين آيه مخصوص باهل قبله است و آيهء سابقه تأييد اينقول مىكند ، و همچنين آيتى كه بعد از آن واقع شده و هى هذه :
32 - * ( فَمَنْ أَظْلَمُ ) * پس كيست ستمكارتر * ( مِمَّنْ كَذَبَ ) * از كسى كه دروغ گفت * ( عَلَى اللَّه ) * بر خدا يعنى بشريك وزن و ولد نسبت داد * ( وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ ) * و تكذيب نمود بسخن راست يعنى بتوحيد و قرآن * ( إِذْ جاءَه ) * در وقتى كه آمد به او بىآنكه تامل و تفكر نمايد در آن و گويند مراد ذي الصدق است يعنى حضرت رسالت را بدروغ پنداشت پس تهديد ايشان من نمايد به اينكه * ( أَ لَيْسَ ) * آيا نيست ، استفهام بر سبيل تقرير است يعنى البته هست * ( فِي جَهَنَّمَ ) * در دوزخ * ( مَثْوىً لِلْكافِرِينَ ) * مكان و مقام ناگرويدگان و منكران يعنى به جهت مجازات عقيده رديه و اعمال قبيحه سقر مستقر ايشان خواهد بود ، و الف و لام محتمل عهديت و جنسيت دارد يعنى سقر مقر آن كسانى است كه افتراء نمودند بر خدا و دروغ دانستند توحيد و قرآن را ، يا جاى مطلق كافران و جاحدانست .
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 96
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٩٦