و ميان هر پرى كه شيطان از ايشانست * ( نَسَباً ) * خوشى و علاقه و پيوندى * ( وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ ) * و بدرستى كه مىدانند پريان و ديوان * ( إِنَّهُمْ ) * آنكه قايلان اينقول * ( لَمُحْضَرُونَ ) * هر آينه حاضر شدگانند در روز حساب براى چشيدن عذاب و كشيدن عقاب به جهت اين قول ناصواب ، و گويند كه مراد از جن ملائكهاند ، هر چه از ديده مخفى باشد عرب آن را جن ميگويد زيرا كه آن از اجتنان مشتقست يعنى استتار پس معنى آيه آنست كه كفار ميان خداى تعالى و ملائكه نسبتى پيدا كردند به اينكه گفتند ( الملائكة بنات اللَّه ) و ملائكه ميدانند كه ايشان را در قيامت حاضر خواهند كرد و از اينمقال از ايشان سؤال خواهند كرد و به جهت اين مدعاى محال عقوبت و نكال خواهند چشيد و و بال آن را خواهند كشيد ، و بعد از آن حق سبحانه تنزيه ذات خود مينمايند از نسبت و ميفرمايد كه :
159 - * ( سُبْحانَ اللَّه ) * پاك و منزه است خداى * ( عَمَّا يَصِفُونَ ) * از آنچه وصف ميكنند كافران از نسبت قرابت و اضافه ولادت بوى و همه كفار در حق او سبحانه اين نوع سخنان نالايق و ناسزا ميگويند .
160 -
* ( إِلَّا عِبادَ اللَّه ) * مگر بندگان خداى تعالى * ( الْمُخْلَصِينَ ) * كه پاك كرده شدگانند از لوث شكوك و شايبه شبهات كه ايشان بكلمهء حمد و ثنا ستايش حضرت احديت ميكنند و سخنانى كه سزاوار و لايق جناب صمديت است بر زبان ميرانند ، و ميتواند كه استثناى منقطع باشد از ضمير * ( لَمُحْضَرُونَ ) * و بنا بر اين آنچه بينهما واقع شده جمله معترضه باشد ، پس معنى آن باشد كه همهء كفار نزد عقبهء عقاب حاضر شدگانند ، لكن بندگانى كه بخلوص عقيده آراستهاند و بصفاى باطنى پيراسته ايشان از آن ناجى و رستگاراند ، و بعد از آن خطاب مىكند بجميع مشركان و ميگويند كه :
161 - * ( فَإِنَّكُمْ ) * پس بدرستى كه شما اى معاشران اهل شرك و كفر * ( وَما تَعْبُدُونَ ) * و آنچه ميپرستيد يا آنچه عبادت آن ميكنند از بتان .
162 - * ( ما أَنْتُمْ ) * نيستيد هيچكدام * ( عَلَيْه بِفاتِنِينَ ) * بر خداى تعالى تباه كنندگان بندگان او باغواء و اضلال .
163 - * ( إِلَّا مَنْ هُوَ ) * مگر آن كسى كه او * ( صالِ الْجَحِيمِ ) * در آينده است به آتش سوزان يعنى شما و معبودان شما هيچكدام نميتوانيد كه اغواى بندگان كنيد بر خداى به اين وجه كه بر او غالب شويد و بندگان او را از دين او برگردانيد مگر جماعتى كه علم الهى تعلق گرفته باشد به آنكه مرتد شوند و بر صفت كفر بميرند و بدوزخ روند و گويند كه ضمير عَلَيْه راجع به ما تَعْبُدُونَ است
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 26
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٦