عذاب بر عقاب بجهة آنست كه تا نص باشد به ضرر و توهم نفع نشود و هوان و مذلت به آن مقرون ساخت تا از امتحان ممتاز گردد و بعد از آن فرمود كه * ( بِما كانُوا يَمْكُرُونَ ) * تا مخبر باشد از استحقاق و از توهم ظلم برى باشد و مراد به عذاب شديد عذاب دارين است از قتل و سبى و عذاب دوزخ و چون حق تعالى ذكر مؤمنان و كافران فرمود در عقب آن بيان فعلى ميفرمايد كه دربارهء آنها بجا آورده و ميفرمايد كه * ( فَمَنْ يُرِدِ اللَّه ) * پس هر كه را خواهد خداى * ( أَنْ يَهْدِيَه ) * آنكه راه نمايد او را و بطريق حق شناسا گرداند * ( يَشْرَحْ صَدْرَه ) * بگشايد دل او را * ( لِلإِسْلامِ ) * براى قبول
اسلام بوسيلهء الطاف از اقدار و تمكين و ازاحهء علت و نصب ادله مراد بشرح صدر گردانيدن آنست بر وجهى كه قابل حق گردد و مستعد اينكه حق در او حلول كند و مصفا شود از هر چه مانع و دافع حق باشد و بجهة اين قبول الطاف كرده بشرف اسلام مشرف شود و اليه
اشار عليه السلام حين سئل عنه فقال نور يقذفه اللَّه فى قلب المؤمن فيشرح له و ينفسح
گفتند يا رسول اللَّه اين نور را علامتى و امارتى باشد كه به آن شناخته گردد فرمود
نعم الامانة الى دار الخلود و التجافى عن دار الغرور و الاستعداد للموت قبل نزوله
* ( وَمَنْ يُرِدْ ) * و هر كه را خواهد * ( أَنْ يُضِلَّه ) * آنكه فرو گذارد او را و از طريق ايمان بگرداند يعنى تخليه او كند و تخذيل او نمايد بعد از آنكه امارت حق را به او نموده باشد و او از فرط عناد و جحود قبول آن را نكرده باشد * ( يَجْعَلْ صَدْرَه ) * گرداند سينهء او را * ( ضَيِّقاً ) * تنك و گشادگى از آن ببرد * ( حَرَجاً ) * سخت بمثابهء كه اصلا سخن حق قبول نكند و از آن امتناع نمايد * ( كَأَنَّما يَصَّعَّدُ ) * گوييا بالا ميرود * ( فِي السَّماءِ ) * در آسمان يعنى ميگريزد از قبول حق و ميخواهد كه به آسمان رود تا قبول آن نكند و اين غايت تباعد است در گريختن و يا تشبيه حال كافر معاند كرده در ضيق صدر از قبول ايمان به حال كسى كه قصد صعود داشته باشد بر آسمان و وجه شبه مزاولة است به چيزى كه اصلا قدرت بر آن نداشته باشد يعنى هم چنان كه صعود از تحت قدرت خارجست و فوق استطاعت است قبول كردن ايمان او نيز در نهايت بعد است و غير ممكن پس به اين تنبيه فرموده به آنكه ايمان ممتنع است از او هم چنان كه صعود در آسمان * ( كَذلِكَ ) * هم چنان كه تنك ميگرداند دل كافر را بر وجه تخذيل و تخليه * ( يَجْعَلُ اللَّه الرِّجْسَ ) * مسلط ميگرداند خداى عذاب يا لعنت را * ( عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ ) * بر آنان كه نميگروند و توحيد را تصديق نميكنند و وضع ظاهر در
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 466
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٦٦