آنست كه حقتعالى امر نميكند بضلال و بندگان را به آن نميخواند پس چگونه ايشان را به آن اجبار كند و حال آنكه ذم فرعون و سامرى فرموده بر اضلال ايشان از دين هدى بقوله وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَه وَما هَدى وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ و خلافى نيست كه اضلال ايشان امر است بضلالت و اجبار ايشان بر آن و دعوت ايشان بندگان را به آن و هر گاه حقتعالى ذم ايشان كرده باشد بر آن مطلقا پس چگونه متمدح شود به آنچه بر آن ذم كرده عياشى باسناد خود از ابى بصير روايت كرده كه او از خيثمه نقل كرده كه از ابى جعفر ( ع ) شنيدم كه ميفرمود
ان القلوب ينقلب من لدن موضعه الى حنجرته ما لم يصب الحق فاذا اصاب الحق قر
و بعد از آن اين آيه را تلاوت فرمود و معنى حديث به آن راجع است كه دلها از موضع خود منقلب ميگردد بحنجره يعنى متقلقل و مضطرب است و قرار نميگيرد در مكان خود ما دام كه نميرسد به حق و چون به حق رسيد و آن را دريافت قرار گرفت و در تفسير جرجانى مذكور است كه مراد بهدايت مقدمات ايمانست از اسباب و آلات آن كه بخداى تعالى تعلق دارد چون اقتدار و تمكين و ازاحهء علت و نصب ادله چنانچه فرموده كه وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى و قوله وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً و مراد بشرح صدر همين است يعنى چون داند كه لطف وى را نافع خواهد بود دل او را روشن گرداند براى اسلام و دواعى آن تا قبول ايمان كند و هر كه را خواهد فرو گذارد و فرو نگذارد مگر بعد از آنكه دانسته باشد كه لطف را در او اثرى نباشد پس دل او را تنك گرداند بمنع لطف از آن تا كه سخت شود بر كفر و وجه ديگر آنكه مراد بهدايت ثوابست و راه نمودن ببهشت بيانه قوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ اى تثبيتهم و يهديهم الى طريق الجنة و مراد باضلال آن بود كه در روز قيامت ايشان را از راه بهشت بگرداند و بدوزخ برد پس بر اينوجه معنى آنست كه هر كه را كه حقتعالى خواهد ثواب دهد و راه بهشت نمايد سينه او را منشرح گرداند بنور ايمان و هر كه را خواهد تخذيل نموده باشد و تخليه كرده دل او را در قيامت تنك و غمگين سازد بانواع هموم و اختلاف عذاب در صعوبت و مشقت وجه ديگر آنكه هر كه را خواهد كه هدايت كند آن كس دل خود را گشاده و روشن گرداند براى اسلام يعنى نظر كند در ادله تحصيل علم لقوله تعالى مَنْ كَفَرَ بِاللَّه مِنْ بَعْدِ إِيمانِه إِلَّا مَنْ أُكْرِه وَقَلْبُه مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمانِ و هر كه را خواهد كه گمراه كند يعنى حكم كند بضلالت او و او را ضال نام نهاد و اين حكم وقتى باشد كه ( محكوم عليه على ما هو عليه ) باشد پس او به ترك نظر در ادله و حجج و آيات دل خود را تنك گرداند تا نور ايمان در دل او نيفتد و قوله * ( وَهذا ) *
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 468
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٦٨