فرد است و الف براى تأنيث چون كسالى و قوله * ( كَما خَلَقْناكُمْ ) * بدل است از فرادى يعنى آمديد به حساب گاه ما بر هيئتى كه آفريده بوديم شما را * ( أَوَّلَ مَرَّةٍ ) * نخستين بار در رحم مادر سر و پا برهنه منفرد و معرى از همه چيز و ميتواند بود كه حال ثانيه باشد يا حال باشد از ضمير فرادى اى ( مشبهين ابتداء خلقكم عراة حفاة غرلا بها ) يا صفت مصدر جئتمونا اى مجيئا كخلقنا لكم * ( وَتَرَكْتُمْ ) * و بگذاشتيد * ( ما خَوَّلْناكُمْ ) * آنچه عطا داده بوديم شما را يعنى آنچه بدان مىنازيديد و بر ديگران به سبب آن مفاخرة مىكرديد و به جهت اين از آخرت باز ميمانديد و بگذاشتيد * ( وَراءَ ظُهُورِكُمْ ) * از پس پشت خود نه از پيش فرستاديد و نه با خود داشتيد آن گه بر سبيل توبيخ ميفرمايد كه * ( وَما نَرى مَعَكُمْ ) * و نه ميبينيم با شما * ( شُفَعاءَكُمُ ) * شفيعان شما را * ( الَّذِينَ زَعَمْتُمْ ) * آنان كه گمان مىبرديد از روى جهالت * ( أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ ) * آنكه بدرستى كه ايشان در ربوبيت و تربيت شما و استحقاق عبادت شما شريكان خدايند * ( لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ ) * بدرستى كه بريده شد وصله و پيوند شما و متشتت و پراكنده گشت جمعيت شما يعنى اسباب وصله شما منفصل شد بين از لغات الاضداد است مستعمل در وصل و فصل و گويند كه اين ظرف است و اسناد فعل به او شده است بر سبيل اتساع و حقيقت معنى اين كه واقع شد قطع در ميان شما و قرائت حفص كه نصب است شاهد اين است و اين بر اضمار فاعل است به جهت دلالت ما قبل آن بر آن اى ( تقطع الامر بينكم و الوصل ) و يا اقامت آن در مقام موصوف و اصل آن ( تقطع ما بينكم ) است * ( وَضَلَّ عَنْكُمْ ) * و ضايع شد و باطل گشت از شما * ( ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ) * آن چه بوديد كه گمان ميبرديد كه بتان شفيعان شمااند و يا آنكه بعث و نشر نخواهد بود ابو هريره روايت كند كه رسول صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود كه چون اسرافيل در صور دردمد زمين پر از ارواح شود بر صورت نحل عسل آن گاه حق تعالى فرمايد كه بعزت و جلال و قاهريت من
كه هر جانى با قالب خود رود پس همه برخيزند و بعرصات قيامت درآيند و بموقف عرض هفتاد سال ايستاده باشند تن برهنه و پاى برهنه و ختنه ناكرده و از غايت دهشت و هول هيچ كس بر يكديگر ننگرد و در اين مدت حقتعالى ميان ايشان حكم كند و خلايق چندان بگريند كه آب چشم ايشان منقطع شود و چندان عرق از ايشان جدا شود كه مانند لجام بدهن ايشان در رود عايشه پرسيد كه يا رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله زنان برهنه باشند فرمود آرى گفت واسواتاه رسول صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود كه در آن روز چندان به خود مشغول شده باشند كه به يكديگر ننگرند
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 436
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٣٦