عمرو و ابن عامر جاعل الليل خواندهاند و ح نصب سكنا بفعلى است كه جاعل دالست بر آن نه به جاعل زيرا كه آن در معنى ماضى است و اينكه آن را به صيغه فعل خواندهاند به جهت حمل آنست بر معنى معطوف چه خالق بمعنى خلق است * ( وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ) * و گردانيد آفتاب و ماه را * ( حُسْباناً ) * نشانهاى اوقات در انوار گفته كه معنى آنست كه آنها را ادوارهاى مختلفه و سيرهاى متابعه داد تا شهور و سنين بدانها متعين گردد و اوقات دينيه و دنيويه به آن دانسته شود پس مدار ( شمس و قمر بر حسبان ) باشد و حسبان مصدر حسب است بفتح مانند حسبان بكسر كه مصدر حسب است بكسر و گويند جمع حساب است چون شهاب و شهبان * ( ذلِكَ ) * اين كفار كه تسيير و تدوير شمس و قمر
است براى حساب معلوم * ( تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ ) * اندازه كردن خداونديست غالب كه حكم او بر وجه مخصوص بر همه جاريست * ( الْعَلِيمِ ) * دانا در تدبير مملكت خود و مصالح خلق بتدبير شمس و قمر شعر
و ليس تقدير الكواكب ما نرى
و لكنه تقدير رب الكواكب
حاصل كه حق سبحانه در اين آيه تذكير بندگان مىكند نعمت عظيمه خود را و ميفرمايد منم آنكه چون بندگان من در شب تاريك باشند و در او هيچ چيز نه بينند و به جهت آن از تصرف در معاش خود باز مانند ناگاه از ميان تاريكى عمود صبح روز بشكافم و جهان تاريك را روشن گردانم تا هر كس رو به مقصد خود نهد و بوجه معيشت خود شتابد و در طلب منافع خود قدم زند و به مقصد خود رسد و به جهت سير نيرين حفظ اوقات و حساب آجال و مدد خود راه برند و بادوار مختلفه خود سررشته حساب كار و بار خود نگاه دارند و مع ذلك به جهت نور قمر از ظلمات متراكمه ليل متوحش و دلگير نشوند و بسبب ضياء شمس از جميع امور مرئيه برخوردار شوند همچنين در اول حال كه جهان ظلمت ظلم و ضلالت داشت و بندگان در ليالى ظلام ظلمت بودند من از ميان ظلم متراكمه ظلم و ضلالت آفتاب هدايت عدل محمدى صلَّى اللَّه عليه و آله را طالع ساختم تا عالم شرع بنور هدايت او منور شده ظلمت و ضلالت را محو و نابود ساخت و گمراهان باديهء ضلالت بنور معرفت او راه يافتند و به مقصود دارين فايض شدند و چون آفتاب برج هدايت فلك خود را قطع كرد و روى بغروب نهاد در مطلع آن ماهى طالع ساختم تا بندگان من بنور هدايت و ارشاد او منتفع شوند و مهتدى گردند و نكته
انا كالشمس و على كالقمر
اينجا ظهورى تمام دارد و بعد از ذكر شمس و قمر بيان نجوم ميفرمايد كه متقاربند به شمس و قمر در دلالت بوحدانيت و عظم قدرت و نعم او در اهتداء خلايق به آن بقوله * ( وَهُوَ الَّذِي ) * و اوست خداوندى كه بقدرت كامله و حكمت بالغه * ( جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ ) * بيافريد براى شما ستاره ها