حق * ( فِي الظُّلُماتِ ) * خابطاند در تاريكيهاى كفر كه به هيچ وجه راه به حق نميبرند و يا در ظلمت جهل و ظلمت تقليد و عنادند اين خبر سيم است يا حال از ضمير مستكن در خبر و گويند كفار در آخرت متصف به اين سه صفت خواهند بود و آيهء لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى مؤيد اين است * ( مَنْ يَشَأِ اللَّه يُضْلِلْه ) * هر كه را خواهد خداى خذلان نمايد او را در ضلالت و نظر لطف و توفيق از او باز گيرد يعنى چون ادلهء باهره و آيات بينه واضحه بر او عرض كنند و او از فرط جحود و عناد در آن ننگرد و تأمل و تفكر ننمايد حقتعالى او را بر حال ضلالت خودش باز گذارد كما قال وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ و يا معنى آنست كه حقتعالى در قيامت راه بهشت و ثواب به او ننمايد و يا آنكه حكم بضلالت او كند و يا علامتى در او ظاهر سازد تا فرشتگان به آن علامت بدانند كه وى از اهل ضلالت است تا بر او لعن كنند يا او را هلاك كنند بعقوبات دنيويه و اخرويه چه اضلال بمعنى اهلاك آمده * ( وَمَنْ يَشَأْ ) * و هر كه را خواهد * ( يَجْعَلْه ) * بگرداند او را * ( عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) * بر راه راست يعنى از روى لطف و توفيق راه رشد و هدايت به او نمايد و او را بر آن مستمر گرداند يعنى هر كه به قصد اهتدا نظر كند در آيات ما و در آن باب جد و جهد نمايد تا حق بر او ظاهر شده تابع آن شود توفيق ما شامل حال او شده به راه راست آيد و بطريق اهتدا استقامت نموده و در آن راسخ گردد كه وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
بعد از آن حضرت رسالت را امر مىفرمايد بمحاجهء كفار و مىفرمايد كه * ( قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ ) * استفهام بر سبيل تعجبست و كاف حرف خطاب كه به آن مؤكد شده به جهت مبالغه و محلى از اعراب ندارد زيرا كه ميگويند ( أ رأيتك زيدا ما شأنه ) چه اگر كاف را محلى از اعراب ميبود به اين وجه ميبود كه ( ارايت نفسك زبدا ما شانه ) و اين خلاف قاعده است و لازم مىآيد كه در آيه أ رأيتموكم گفته ميشد نه أ رأيتكم پس فعل معلق است از آن و مفعول محذوف تقدير اينكه أ رأيتكم آلهتكم اذ تدعونها و معلوم شد كه كاف محض خطابست و معنى اسميت از او مخلوعست مانند كاف ذلك و هنالك و معنى اينست كه بگو اى محمد صلَّى اللَّه عليه و آله ايشان را كه چه مىبينيد * ( إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّه ) * اگر بيايد بشما عذاب خدا چنانچه بكافران گذشته آمد در دنيا مانند عاد و ثمود * ( أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ ) * يا بيايد بشما قيامت مراد هول و عذاب خدايست در آخرت بقرينه قوله * ( أَ غَيْرَ اللَّه تَدْعُونَ ) * آيا غير خداى را خوانيد در وقت مشاهدهء عذاب تا آن عذاب را از شما بردارد اين تبكيت است مر ايشان را و قوله * ( إِنْ كُنْتُمْ
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 388
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٨٨