قلبست * ( وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ) * و آراسته بود شيطان براى ايشان * ( ما كانُوا يَعْمَلُونَ ) * آنچه بودند كه به عمل درمىآوردند اين استدراك است در معنى و بيان صارف ايشان از تضرع و اشعار بر آنكه مانع ايشان از تضرع نبود مگر قساوت قلوب ايشان و اعجاب باعمال خود كه شيطان تزيين آن كرده بود در ايشان غرض كه ايشان باعمال خود متعجب شده ترك تضرع و انابه كردند و عجب از جملهء صفات مهلكه است چنانچه در حديث آمده كه
ثلث مهلكات شح مطاع و هوى متبع و اعجاب المرء بنفسه
و ابليس چون دانست كه از جهت عجب او در دام شقاوت افتاد و هر لاف و دعوى كه از گريبان هستى او سر بر زده سرمايهء او همين صفت است لا جرم سرگشتگان وادى غفلت را از اين راه در وادى ضلالت و غوايت مىاندازد و صفت عجب و خود بينى را در نظر ايشان آراسته ميسازد تا بواسطهء خود ديدن از حق پرستيدن باز مىمانند اين آيه دالست بر بطلان قول مجبره كه حقتعالى كفر را بر دل و چشم كافران آراسته گردانيده چه حق سبحانه ميفرمايد كه شيطان مزين كفر در دل و چشم ايشانست و رحمن مزين ايمان در قلوب مؤمنان كقوله حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الإِيمانَ وَزَيَّنَه فِي قُلُوبِكُمْ و مكره كفر و باطل كقوله وَكَرَّه إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ * ( فَلَمَّا نَسُوا ) * پس آن هنگام كه فراموش كردند كافران مكذب * ( ما ذُكِّرُوا بِه ) * آنچه پند داده شده بودند به آن از بأساء و ضراء و متعظ به آن نشدند * ( فَتَحْنا عَلَيْهِمْ ) * بگشاديم بر ايشان * ( أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ ) * درهاى همه چيز را از انواع نعمت و راحت مراد تكثير نعيمست نه استيعاب همهء آن يعنى چون ببلا و نقمت و محنت پند پذير نشدند به آسانى وسعت معيشت نيز امتحان كرديم غرض كه به جهت الزام حجت و ازاحهء علت هم بسراء و ضراء آزمايش كرديم و هم بشدت و رخا گويند اين بر وجه استدراج بود و مكر الهى عبارت از اينست وَاللَّه خَيْرُ الْماكِرِينَ وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً نه بر وجه اكرام و تعظيم چه مرويست از حضرت رسالت ( ص ) كه در اين آيه فرموده كه
مكر القوم و رب الكعبة
و نيز مرويست از آن حضرت كه فرمود
اذا رايت اللَّه يعطى على العاصى فان ذلك استدراج منه
چون بينى كه حقتعالى اعطاى نعمت مىكند بر عاصى پس آن از قسم استدراج است از او و بعد از آن اين آيه تلاوت فرمود و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت است كه فرمود
يا بن آدم اذا رأيت نعمة ربك فاحذره
يا بن آدم چون نعمت خداى خود را بينى از آن با حذر باش مبادا كه از قبيل استدراج باشد حاصل كه در باب اهل كفر كه اصحاب استدراج باشند مىفرمايد كه ما ابواب نعمت خود را بر ايشان گشاديم * ( حَتَّى إِذا فَرِحُوا ) * تا وقتى كه شاد شدند
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 390
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٩٠