* چهارمين نظر در رابطهء با نوع و چگونگى قيام مبدأ به ذات كدام است ؟
قولى است كه مرحوم آخوند ( ره ) اختيار كرده و مىفرمايد :
اصل قيام مبدأ به ذات معتبر است ، لكن قيام منحصر به حلولى ، صدورى و ايجادى نيست ، بلكه به اختلاف مواد مشتقات و يا هيئات آنها ، قيام نيز مختلف مىباشد .
به عبارت ديگر : بايد ميان ذات و مبدأ ، تلبّس ارتباط و اضافه باشد و همين ارتباط و يا اضافه ميان ذات و مبدأ جهت حمل كفايت مىكند .
منتهى ، اين ارتباط و اضافه به اعتبار موارد مختلف ، متفاوت است .
* اين تفاوت از چه جهاتى است ؟
1 - گاهى تفاوتش به اعتبار اختلاف مبادى است .
2 - گاهى به اعتبار تفاوت هيئات است .
3 - گاهى به اعتبار عقل است .
آنجا كه تفاوت به اعتبار اختلاف مبادى است :
1 . گاهى قيام مبدأ به ذات صدورى است ، يعنى : مبدأ از ذات صادر شده است ، مثل : زيد ضارب ، كه ضرب از زيد صادر شده است .
2 - گاهى قيام مبدأ به ذات حلولى است ، يعنى : ذات محل و مبدأ حال در آن است ، مثل :
الجسم ابيض و يا زيد قائم .
آنجا كه تفاوت به اعتبار تفاوت هيئات است :
1 - گاهى قيام مبدأ به ذات ، به نحو وقوع عليه است ، يعنى كه مبدأ بر روى ذات واقع مىشود ، مثل : محمد مضروب و يا حميد مقتول ، كه ضرب و قتل بر روى محمد و حميد واقع شده است .
2 - گاهى هم قيام مبدأ به ذات به نحو وقوع فيه است ، يعنى مبدأ در ظرف زمانى يا مكانى ذات واقع مىشود ، مثل : يوم العاشوراء مقتل حسين عليه السّلام و يا المغرب موقت الصلاة .
نكته : فروض چهارگانه مزبور نه تنها مربوط به اختلاف هيئات بود ، بلكه مربوط به فرضى است كه ميان مبدأ و ذات تغاير خارجى ( يعنى مصداقى ) وجود دارد .
آنجا كه تفاوت ارتباط ميان مبدأ و ذات به اعتبار عقلى است :
1 . گاهى قيام مبدأ به ذات انتزاعى است ، يعنى كه مبدأ بواسطهء عقل از ذات انتزاع مىشود و بر ذات حمل مىگردد .
در اينجا : مبدأ با ذات تغاير مفهومى و از لحاظ مصداق خارجى باهم متحدند .
كفاية الأصول ( فارسى ) — صفحة 543
مساهمون: الآخوند الخراساني
ص٥٤٣