تشريح المسائل
* مراد از عبارت « لو تنزّلنا عن ذلك فلا وجه للتفصيل بالجواز . . . » چيست ؟
تنزّل مرحوم آخوند ( ره ) از امتناع عقلى استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد و استدلال قائلين به تفصيل در جواز چنين استعمالى است .
* حاصل فرمودهء مرحوم آخوند در متن فوق چيست ؟
مىفرمايد : برفرض تنزل از امتناع عقلى چنين استعمالى پذيرش اين مطلب كه استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد مطلقا جايز است به نحوى نيست كه مفصّلين به جواز به آن متمايل شدهاند و بين موارد تفصيل دادهاند .
به عبارت ديگر : به فرض تنزّل و رفع يد از دليلى كه خود آورديم ، تفصيلى هم كه صاحب معالم « 1 » و ديگران دادهاند قابل اعتماد و التزام نيست .
* چرا ؟
زيرا : ايشان در مقام تفصيل ميان موارد مسئله فرمودهاند :
استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد در همهء موارد جايز است ، منتهى اگر لفظ تثنيه و جمع باشد ، استعمال به نحو حقيقى است و در فرض مفرد بودنش استعمال به نحو مجازى است .
به عبارت ديگر اگر از صاحب معالم سؤال كنيم كه استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد حقيقت است يا مجاز ؟
به شما مىگويد : اين استعمال در تثنيه و جمع به نحو حقيقت است و لكن در مفرد به عنوان مجاز مىباشد .
* دليل صاحب معالم بر حقيقى بودن استعمال در تثنيه و جمع چيست ؟
اينست كه : تثنيه و جمع به منزلهء تكرار لفظ و به عبارت ديگر در حكم مفردات متكرّرهء متعاطفه است .
لذا : معناى ( عينان ) عين و عين است و معناى ( عيون يا اعين ) ، عين و عين و عين . حال با توجه به اين معنا مىگوييم :
در تثنيه مىتوان از هر لفظى يك معنا اراده نمود ، همينطور در جمع ، فرضا از لفظ اول ، عين
هامش
( 1 ) . معالم الدين ، ص 32 .