ملك العلماء در بدايع الصنايع 1 / 276 مىنويسد : امويان برنامهء سخنرانى پيش از نماز را پديد آوردند ؛ چون ايشان در سخنرانىشان سخنانى مىگفتند كه روا نبود و مردم نيز پس از نماز براى شنيدن آن نمىنشستند پس ايشان ، پيش از نماز آن را انجام دادند تا مردم بشنوند . سرخسى نيز در المبسوط 2 / 37 همين را مىنويسد
و سندى در شرح سنن ابن ماجه 1 / 386 مىنويسد : گفتهاند انگيزه اين بوده كه ايشان در سخنرانى به كسى كه دشنام گوئى بر او روا نبود دشنام مىدادند و مردم نيز هنگامى كه سخنرانى پس از نماز بود پراكنده مىشدند تا آن را نشنوند ؛ اين بود سخنرانى را پيش انداختند تا به گوش همه برسد .
و شوكانى در نيل الاوطار 3 / 363 مىنويسد : در صحيح مسلم از گزارش طارق پسر شهاب از زبان بو سعيد آمده است كه : نخستين كسى كه روز جشن ، پيش از نماز آغاز به سخنرانى كرد مروان بود و گفتهاند : نخستين كسى كه چنين كرد معاويه بود - و اين را قاضى عياض گزارش كرده - و شافعى نيز اين را از زبان پسر عباس با اين پرداخت آورده : تا آن كه معاويه پيش آمد و سخنرانى را پيش انداخت . ( 1 )
و عبد الرزاق نيز از زبان زهرى گزارش بالا را با اين پرداخت آورده :
نخستين كسى كه سخنرانى پيش از نماز را در روز جشن پديد آورد معاويه بود و گفتهاند نخستين كسى كه چنين كرد زياد بود در بصره ، در روزگار فرمانروائى معاويه - اين را نيز قاضى گزارش كرده - ابن منذر از زبان پسر سيرين گزارش كرده كه نخستين كس زياد بود كه در بصره چنين كرد . گويد : ميان اين گزارشهاى رنگ به رنگ كه دربارهء زياد و معاويه و مروان رسيده ناسازگارى نيست زيرا ، هم مروان و هم زياد كارگزار معاويه بودند پس بايد گفت : نخستين
هامش
( 1 ) وى اين گزارش را در كتاب الام 1 / 208 از زبان عبد اللَّه پسر يزيد خطمى آورده و شايد گزارش پسر عباس در جاى ديگرى ياد شده باشد .