را از يادگيرى و آموزش ، پرهيز داده و آنگاه كه پرسشى در اين باره از او كردند و چاره اى جز روشنگرى دستور نيافته در پاسخ ، برداشت خود سرانهء خويش يا همان فرمانى را بازگو كرد كه از روزگارى دراز ، پيش از گذشتن آئينى در اين باره ، به ياد داشته است .
شايد هم او دستور نسخ شده اى را شنيده و دستور نسخ كنندهء آن را نشنيده بود - و اين سخن را براى سازش با پندار آنان مىگوئيم كه گويند با مقرر شدن غسل ، هم اين دستور پيامبر : « غسل هنگامى بايسته است كه نطفه اى از مرد بيرون آيد » ( 1 ) نسخ شده و هم سخنانى همانند آن در اين زمينه : چون شتاب داشتى يا دچار كم آبى بودى بر تو غسل نيست و بايد وضو بگيرى ( 2 ) و اين را باز با گردن نهادن به آن مىگوئيم كه وضو گرفتن تنها به جاى غسل ، دستورى براى اين زمينه بوده و سخن او ( ص ) : هنگامى غسل بايسته است كه نطفه اى از مرد بيرون بيايد در بارهء آميزش با زن بوده . اگر هم سخن پسر عباس را در پيرامون آن بپذيريم ، نمىتوان گفت آن دستور نسخ شده ، زيرا بر بنياد روشنگرى او ، خواست پيامبر آن است كه اگر كسى خواب آميزش ديد و نطفه اى از وى بيرون نيامد غسل بر گردن او نيست ( 3 ) چنان كه در جاى ديگر نيز خود او ( ص ) آشكارا گفت : كسى كه خواب آميزش ديد و نطفه اى از وى نيامد غسل بر او بايسته نيست ( 4 ) پس آن جا كه غسل بر گردن كسى نيست هيچ پيوندى با اين زمينه نخواهد داشت تا يكى را دستور نسخ شده و ديگرى را دستور نسخ كننده بشماريم .
قسطلانى در ارشاد السارى 1 / 331 و نووى در روشنگرى صحيح مسلم كه
هامش
( 1 ) صحيح مسلم 1 / 141 و 142 ، سنن ابن ماجه 1 / 211 ، سنن بيهقى 1 / 167
( 2 ) صحيح مسلم 1 / 142 ، سنن ابن ماجه 1 / 211
( 3 ) مصابيح از بغوى 1 / 31 ، تفسير قرطبى 5 / 205 ، الاعتبار از ابن حازم ص 31 ، فتح البارى 1 / 316
( 4 ) مصابيح از بغوى 1 / 31 سنن بيهقى 1 / 167 و 168 ، سنن دارمى 1 / 196