2 - در اجتهاد و تقليد
:
روزگارى بر مسلمين گذشت كه خلفا با آزادى عمل هر چه را مطابق ميل و صلاح سياستشان بود به اسم اسلام ، انجام ميدادند و مسلمانان كه خود را ملزم و مجبور به پيروى آنها ميديدند ، براى تصحيح اعمال خليفه و حكام آنان ، مسئله اجتهاد را پيش كشيده خطا و صواب آنان را معذور ميداشتند . اين اجتهادها غالبا در مقابل نص صريح كتاب و سنت صورت ميگرفت و تنها نام اجتهاد براى پاك كردن گناه خليفه كافى بود ، مىگفتند مجتهدى كه بزاه صواب رود دو اجر دارد و مجتهد خطا كار گناهش بخشوده و از اجر اجتهاد خود برخوردار خواهد شد . علامه فقيد اسلام سيد شرف الدين عاملى در كتاب النص و الاجتهاد به 99 مورد از اجتهادات مقابل نص كتاب و سنت اشاره فرمودهاند . ( 1 ) مىپرسيم اجتهاد به اين وسعت چه بر سرش آمد ، كه يكباره نقش صلاح و مشكل گشائى خود را از دست داد و كار مسلمانان عهد خلفا در احكام اسلامى به تقليد صرف ، آن هم از چهار نفر عالمى كه خود را از ديگران برتر نميدانند ( 2 ) و سالها منقرض شده و دليلى بر اولويت آنها در دست نيست . چگونه در ميان دهها مذهب فقهى زمان بايد تنها از چهار مذهب حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى ( 3 ) تقليد كرد . و چرا رسميت مذهب به اينها محدود شد ؟ !
هامش
( 1 ) اجتهاد كوششى پى گير و مجدانه از طرف دانشمند دينى براى وصول به آن عده از احكام دينى است كه به درجه قطعيت و ضرورت نرسيده و حكم صريحى دربارهء آن نداريم چنان كه تقليد عمل به رأى ديگران بدون مطالبه دلائل تفصيلى در اين گونه موارد است . كتاب النص و الاجتهاد به عنوان اجتهاد در مقابل نص توسط همين مؤسسه ترجمه و نشر شده مطالعه اين اثرار زنده را به همهء حقيقت طلبان توصيه مىكنم :
( 2 ) مراجعه كنيد به مقاله استاد محمد المدنى استاد دانشگاه الازهر تحت عنوان اسباب الخلاف بين المذاهب الاسلامية در ( رسالة الاسلام سال هشتم 2 / 187 ) .
( 3 ) ابو حنيفه نعمان بن ثابت متولد 80 هجرى در كابل يا نساو متوفى 150 هجرى در بغداد ، مالك بن انس متولد 93 متوفى 179 در مدينه ، محمد بن ادريس شافعى متولد 150 و متوفى 198 در مصر .
احمد بن محمد حنبل متولد 164 و متوفى 241 در بغداد ائمهء اهل سنت ميباشند هيچگونه پيوند نسبى با پيامبر ( ص ) يا نمايندگى خاصى از او ندارند تنها موضوع اجتهاد مطرح است براى تفصيل احوال مراجعه كنيد : الامام الصادق و الائمه الاربعه 1 / 160