مىپرسيم اين اجتهادها اگر بسود و مصلحت اسلام بود چرا به چهار مذهب محدود گرديد و اگر مفسده انگيز بود چرا متجاوز از چهار قرن مفاسد اعمال زمامداران و هرج و مرج دستگاه خلافت با آن موجه و مقبول جلوه گرديد ؟ !
ميگويند از آنجا كه دامنهء اجتهاد و افتاء روز بروز وسعت مىيافت گسترده تر ميشد و افراد نا اهل متصدى آن مىگرديدند ، اين كار موجب هرج و مرج و پراكندگى در همبستگى اسلامى شده بود با قدرتهاى حاكمه براى پيشگيرى از اين مفاسد ، مذاهب فقهى مسلمين را به چهار مذهب رسمى محدود كردند .
گوئيم اين سخن درست بدان ماند كه براى نجات بيمارى از اختلاف نظر پزشكان ، به حيات او خاتمه دهند . اينان نيز براى پيشگيرى از گسترش خلاف و هرج و مرج بجاى تعيين ضوابطى در امر اجتهاد و افتاء ( 1 ) ، حق اظهار نظر را براى هميشه از امت اسلامى سلب كردند و باب اجتهاد را در چهار چوبهء مذاهب اربعه ، به روى جامعه اسلامى بستند ( 2 ) حال اينكه آيا چه كسى حق اين محدود ساختن و ممنوعيت
هامش
( 1 ) زيرا اين ضوابط اجتهاد است كه جلو هرج و مرج و تشتت را ميگيرد نه محدود كردن مجتهد ، اجتهاد بايد بر مبناى استنباط حكم شرعى از ادلهء كتاب و سنت باشد نه بر مبناى : قياس ، استحسان و رأى ! احكام الهى را نمىتوان با مقياسهاى عقول بشرى سنجيد . جاى شگفتى است كسانى كه آزادى عقل را در طرز فكر اسلامى منكوب كردهاند و بحث و تحقيق را بدعت مىشمارند ، وقتى پاى احكام كه جاى اطاعت و تعبد محض است به ميان آيد ، عقول ناقص خود را با اعمال قياس و استحسان آزاد مىبينند .
و حال آنكه به گفتهء امام صادق ( ع ) هيچ چيز براى دين خدا خطرناكتر از قياس نيست . روزى امام ( ع ) ابو حنيفه را مورد خطاب قرار داده فرمود : از خدا بترس و از به كار بردن قياس خوددارى كن ، ما فرداى قيامت در برابر خدا ايستاده ميگوئيم : قال اللَّه و قال رسوله ( كتاب و سنت ) ولى تو و يارانت بايد بگوئيد : شنيديم و از پيش خود اظهار نظر كرديم ، و او را فرمود : واى بر تو اى ابا حنيفه اول كس كه قياس كرد شيطان بود كه وقتى خدايش او را به سجدهء آدم امر كرد از روى عصيان گفت : مرا از آتش و او را از گل آفريدى ؟ ! و در گفتگو با ابان بن تغلب مدلل ساخت هرگاه در دين خدا قياس شود دين محو و نابود مىشود براى بررسى بيشتر اين انحراف مهم از كتاب و سنت مراجعه كنيد به كتاب الامام الصادق ( ع ) تاليف اسد حيدر نجفى 1 / 529
( 2 ) در زمان سلطنت ملك ظاهر « بيبرس بند قدارى » سال 665 امريه انحصار مذهب به چهار مذهب نامبرده صادر گرديد . بنقل از خطوط مقريزى ( الامام الصادق 1 / 160 - 169 ، مقدمهء علامه عسكرى بر اصل الشيعه .