داده وفا خواهد كرد ولى وعدههاى عذابش ( وعيدها ) را ممكن است وفا كرده عذاب كند و ممكن است بر طبق آيهء : * ( ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ ) * ( 1 ) از آنها صرف نظر كند و ببخشد .
بارى غرض از اين بحث ذكر ادله و بحث كلامى نيست تنها منظور اينكه از ميان افكار و آراء مختلف از آنجا كه رويهء فكرى اشاعره با انكار حسن و قبح عقلى و عقيدهء به جبر در افعال عباد ، بهتر ميتوانست خطاهاى دستگاه خلافت را بپوشاند و توجيه كند ، رسميت پيدا كرد ، و رويههاى ديگر ، مردود و مطرود دستگاه خلافت واقع شد ، تا جائى كه بساط معرفت و سازمان فكرى معتزليان به كلى بر چيده شد و عنوان عدلى مذهب و پيروى از حسن و قبح عقلى ، جز در فرقهء اماميه كه به مخالفت با خلفا معروف است . تنها در سينهء تاريخ درج شد و اثرى از آنان در محيط خارج باقى نماند .
حال اگر سؤال شود معتزليان با منطق نيرومندشان چرا منقرض شدند ، ولى اشاعره تقويت گرديدند با اينكه هر دو فرقه امامت را به انتخاب امت ميدانسته و منكر وجود نص بر شخص معيناند ؟
پاسخى جز اين نداريم كه چون دين مردم به دست سياست خلفا بود و با عقيدهء به آزادى و حسن و قبح عقلى كار حكومت استبدادى خليفه نمىگذشت ، ولى اشاعره از آنجا كه از بحثهاى مبتنى بر دلائل عقلى نفرت داشت و زير بار آزاد فكرى نرفته عقيدهء به جبر در افعال عباد را جزء مذهب كرده بود و مىگفت هر چه بر انسان بگذرد آن را خدا خواسته و بايد چنين باشد ؛ اين مذهب مورد تائيد خلفا و علماى دست نشاندهء آنان واقع گرديد .
هامش
( 1 ) آيه 29 سورهء شورى « هر مصيبتى بر شما وارد شود محصول دست خودتان است در عين حال بسيارى از گناهان را خدا مىبخشايد » و نيز در آيه 45 سورهء فاطر : « اگر خداوند مردم را بكارشان مؤاخذه ميكرد روى زمين جنبنده اى باقى نمىماند ولى كارشان را تا مهلتى تأخير اندازد وقتى مهلت تمام شد او به كار بندگانش آگاه و روشن است . »