از اينرو در هيچ دوره اى از ادوار اسلامى ، زمينهء يك تحقيق آزاد ، و خالى از محدوديت اغراض سياسى و نظرات حكام وقت ، در راه شناخت اسلام راستين براى مسلمين جهان دست نداده است ، زيرا در آغاز ، رنگ سياست ، و در دنبال ، خوش باورى خلف نسبت به سلف به اصطلاح صالح ، چهرهء اسلام را رنگ آميزى كرد .
در اينجا به چند سطر از اين دگرگونىها كه وسيلهء دستگاه خلافت در طرز تفكر و سيستم عملى اسلامى صورت گرفته و به دنبال آن چهرهء اسلام را از مدلول كتاب و سنت دور ساخته متذكر مىشود :
1 - در طرز فكر اسلامى
:
ميان مسلمانان طرز فكرهاى مختلفى از اسلام ظهور كرد كه طرفداران هر كدام براى خود دلائلى از كتاب و سنت همراه داشتند ، پاره اى از آنها كه با مصالح دستگاه خلافت سازگار بود ، رسما مورد تأييد واقع شد و اعتقاد بدان بر مسلمين فرض