و هر سه گونه جهاد در اين آيات داخلند ( و جهاد كنيد در راه خدا ، چنانچه بايد ، با ثروت و جانشان در راه خدا كوشيدند ، آنهائى كه ايمان آورده و از وطن خويش كوچ كرده و با ثروت و جانشان در راه خدا كوشيدند ) « 1 » و پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود : با هوسهايتان مبارزه كنيد ، چنانچه با دشمنانتان ، و مبارزه هم با دست است و هم با زبان چنانچه امام عليه السّلام ميفرمايد با دست و زبان خويش با كافران مبارزه كنيد .
( على الامر بالمعروف )
معروف آنست كه شارع معرّفى فرموده و آن را خوب دانسته ، اگر واجب باشد وادار كردن به آن واجب ، و اگر مستحب باشد ، وادار كردنش مستحب است
( و النهى عن المنكر )
يعنى آنچه را شارع انكار كرده و زشت شمرده و شرط آن دو ، آگاهى بمعروف و منكر ، و احتمال اثر دادن ، و نبودن مفسده است ، و آن دو واجبند هم بدست و هم به زبان و هم بدل ،
( و الصّدق في المواطن )
يعنى دروغ نگفتن در هر حال مگر هنگام ترس از ضرر ، كه در آن صورت توريه مىكند و باز دروغ نيست ، و مواطن ، موارد گوناگون مبارزه با نفس ، و مبارزه با دشمن ، و مبارزه با فاسق بوسيله امر بمعروف و نهى از منكر ، و در مورد خشنودى و خشم ، و زيان و سود ، مادامى كه بحدّ تجويز تقيّه نرسد .
و اما صدق و كذب در اصل در نقل اخبار است ، زيرا در آن مورد است كه امكان دارد كسى خبرى را مطابق با واقع بگويد راست باشد يا مخالف با واقع بگويد دروغ باشد ، چنانچه خداوند ميفرمايد ( كيست راستگوتر از خدا ؟ ) ( كيست كه از خدا راستتر سخن گويد ، و گزارش دهد ؟ ) « 2 » و گاهى بالعرض در ساير انواع سخن نيز استعمال مىشود ، مثل اينكه كسى سؤال كند آيا زيد در خانه است ؟ اينجا هم جاى احتمال صدق و كذب هست چون از نادانى خود
هامش
( 1 ) آيات به ترتيب در سورهء حج آيه 78 و حجرات آيه 15 و انفال آيه 72 .
( 2 ) سورهء نساء آيه 122 و 87 .