روزى مقام كرد ، و بذان موضع در ميانهء فرزندان ايشان و با افتاد ، و خسته « 1 » شدند ، و بسيارى از ايشان بمردند .
و چنين كويند ، كه :
عبد الرحمن بن [ سعد بن ] مالك « 2 » بن عامر [ أشعرى ] را چهل پسر بودند ، همه بذان موضع بمردند ، الّا بكر « 3 » و قتيبه ابنى عبد الرّحمن .
كه تا آنكاه كه بكوههآىء قريهء ابرشتجان « 4 » ، از ناحيت قم برسيدند ، و بموضعى كه بسيار آب و كياه [ در آن ] بود فرود آمدند ؛ بچشمهء كه آن را به شك جشمه ميخواندند - و
هامش
آغاز مىگرديد ، و تمامى منطقه كوهستانى غرب ايران تا حدود دشتهاى عراق را در بر مىگرفت ، از روزگار قباد يكم ساسانى ( 488 - 531 م ) به دو منطقه جداگانه ، به نامهاى ماه دينور و ماه نهاوند تقسيم گرديده بود ، اين دو منطقه در صدر اسلام ، به عنوان ماه البصره و ماه الكوفه نامبردار شدند ، و علت اين نامگذارى آن بود كه پس از فتح نهاوند در سال 21 هجرى ( كه به فتح الفتوح شهرت دارد ) ، اين دو منطقه جزو اعمال خراجى شهر بصره و كوفه قرار گرفتند ، و خراج اين دو ناحيه هزينه پادگانها و سربازان بصره و كوفه را تأمين مىكردند ، و ماه البصره به معناى سرزمين ماد كه متعلق به بصره است مىباشد . نگاه كنيد به : « همداننامه : ص 5 ، 72 ، 112 » و در معجم البلدان ذيل مدخل ( ماه البصرة ) آمده است : ( يقال : نهاوند و همذان و قم ماه البصرة ) . و كى لسترنج در « بلدان الخلافة الشرقية : ص 232 از ترجمه عربى » ، مىگويد : ( و مدينة نهاوند على نحو أربعين ميلا جنوب همذان ، و كانت مدينة جليلة منذ ايام الساسانيين ، و بعد أن فتحها المسلمون بجيش من أهل البصرة ، صارت تعرف المدينة و ناحيتها باسم ماه البصرة ، لأنّ خراجها كان يحمل في اعطيات أهل البصرة ، مثل خراج الدينور الذى كان يحمل في اعطيات أهل الكوفة ) .
( 1 ) . خستهشدن : بيمار و ناخوششدن .
( 2 ) . در أصل : ملك .
( 3 ) . در نسخهء اصل : بكيرد .
( 4 ) . قريه ابرشتجان در كنار كوه يزدان ( كه در شمال غرب قم ، هم اكنون در سمت شمال كمربندى قم - اراك ) قرار داشته است ، نگاه كنيد به : « تاريخ و جغرافياى قم : ص 187 » .