بصره يزيدى ( م 817 م / 202 ق )
بصره حسن بصرى ( م 728 م / 110 ق )
كوفه اعمش ( م 765 م / 148 ق )
اين فهرستهاى مختلف بازتاب مناقشات حاد درميان علماى مذاهب و مكاتب مختلف و كشاكش گرايشهاى متباعد در جامعهء اسلامى است ؛ ولى تاريخچهء تفصيلى اين مطالب از نظرگاه جديد بايد نگاشته شود . محققان مسلمانى بودهاند كه به خاطر دانستن هفت قرائت قرآنى به خود مىباليدهاند . وجود اختلاف قرائات ، هرچه هست ، در اعصار جديد ، نامناسب شمرده شده است . مسلمان عادى امروزى از وجود قرائات هفتگانه بىخبر است ؛ و يك فرقهء مبتدعه به نام احمديه [ - قاديانيه ] ، در تبليغاتشان حتى منكر وجود اختلاف قرائات مصاحف پيش از مصحف عثمانىاند .
4 . اعتبار و كامل بودن قرآن
اگر كسى بپرسد كه چه تضمينى هست كه قرآن جمع و تدوين شده در عهد خلافت عثمان ، ثبت و ضبط دقيق و درست تمامى وحيى است كه بر حضرت محمد [ ص ] نازل شده و ايشان قرائت كردهاند ، محقق جديد پاسخش را ابتدا از قرآن مىجويد و از مقايسهء محتويات آن با حقايقى كه از زندگى حضرت رسول [ ص ] به نحو قطعى و يقينى معلوم است .
از سوى ديگر بايد توجه داشت كه بازنگارى و بازنگرى عثمان مبتنى بر اسناد و مداركى بود كه از قبل موجود بود . جمع و تدوين رسمى منسوب به دستور و نظارت ابوبكر ، امروز هم مانند گذشته ، تا حدودى مشكوك است .
آنچه مسلم است اين است كه انبوهى از مدارك مكتوب در اختيار حفصه [ دختر عمر ] محفوظ بوده است . اگر اين فرض را كه آنها جمع و تدوين رسمى زيد بوده ، رد كنيم ، بايد توجيه و تبيين ديگرى پيدا كنيم كه آنها چه بوده است . اين نكته روشن است كه [ معاصران حفصه ] آنها را معتبر و مبناى جمع و تدوين مصحف عثمانى مىشمردهاند . مجموعهها يا جمع و تدوينهاى ديگرى نيز از قرآن ، وجود داشت و مىبايد عدهء معتنابهى از مردم اين مجموعهها يا بخشى از آنها را از برداشته بوده باشند . اگر تغيير مهمى اعم از افزايش ، كنار