795 م / 79 ق ) دانشمند و فقيه بزرگ مدينه و مؤسس مذهب فقهى مالكى ، بالصراحه گفته بود كه نمازگزاردن در پشتسر كسى كه قرائت ابن مسعود را به كار مىبرد ، روا نيست . « 1 »
درهرحال خط دقيقتر به ابن مجاهد امكان داد كه قواعد دقيقترى بسازد . او نتيجهء تحقيقاتش را در كتابى به نام القراآت السبع گردآورد . اساس كار او در اين كتاب بر [ شرح ] حديثى بود به اين مضمون كه حضرت رسول [ ص ] قرائت قرآن را به احرف سبعه - يعنى هفت سلسله از قرائات - تعليم دادهاند . البته احرف لغتا جمع حرف است . « 2 » نتيجهگيرى او اين بود كه سلسله قرائات هريك از قرّاء سبعهء قرن دوم به يكسان معتبر است ، و فقط همين هفت سلسله از قرائات اعتبار دارد و بس . نتيجهگيرىهاى اين دانشمند با عملكرد و حمايت دربارها قوّت و تأييد يافت .
در سال 934 م / 323 ق دانشمندى به نام ابن مقسم مجبور شد اين نظرگاهش را رها كند كه مىگفت رواست انسان هريك از قرائات را كه با دستور زبان توافق دارد و داراى معنى معقول است بپذيرد . « 3 » اين حكم برابر با اين تأكيد بود كه فقط هفت قرائت معتبر است . در آوريل 935 م / 324 ق ( در حدود چهار ماه پيش از درگذشت ابن مجاهد ) دانشمند قرائتشناس ديگر به نام ابن شنبوذ ، بههمين ترتيب محكوم و مجبور شد كه از اين رأيش بازگردد كه مىتوان از قرائت ابن مسعود و ابّى بن كعب تبعيت كرد . تا اين زمان بعضى از علما ظاهرا اين عادت را پيدا كرده بودند كه در تفسيرشان يا اظهارنظرشان دربارهء بعضى كلمات و عبارات قرآنى از اين قرائات استفاده كنند . ابن مجاهد حتى قرائت منسوب به على بن ابى طالب [ ع ] را كنار گذارده بود .
هفت سلسله قرائتى كه ابن مجاهد پذيرفته بود ، نمايانگر نظامهاى قرائت شايع يا غالب در مناطق مختلف بود . يك قرائت متعلق به مدينه ، يكى متعلق به مكه ، يكى دمشق ، و يكى بصره ، و سه قرائت متعلق به كوفه بود . براى هر قرائت دو روايت بود كه مى توان
هامش
( 1 ) . قس - تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 3 / 108 .
( 2 ) . براى ارجاعات آن - المعجم المفهرس لا لفاظ الحديث النبوى ، ونسينك ، ليدن ، 1927 ، ص 130 ( ذيل مادّهء « قرآن » ) . تفسير احرف به عنوان « لهجات » مورد قبول نيست - ( تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 1 / 51 ) .
( 3 ) . يا ابن مقسم ، كه به ابوبكر العطّار هم معروف است . قس - ياقوت ، ارشاد ، لندن ( سلسلهء اوقاف گيب ) ، 1923 ، ج 6 / 498 - 501 . نيز - تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 3 / 122 به بعد .