معارج ، 4 ؛ نبأ ، 38 ؛ قدر ، 4 ) . مفسران بعدى مسلمان « روح » را به معناى « جبرئيل » مىگيرند ، و در پرتو پيوند خاص او با حضرت محمد [ ص ] و وحى ، به طور كلى ايرادى در مورد اين يكسانانگارى به نظر نمىرسد [ شورى ، 52 ] . در هر صورت كاربرد قرآنى كلمهء روح مسائل و مشكلات بسيارى برانگيخته كه در اينجا مجال پرداختن به آن نيست . « 1 »
در مقابل فرشتگان ، ديوان يا شياطين ( مفرد آنها شيطان ) قرار دارند . درست همانطور كه مؤمنان فرشتگان مراقب يا مددكار دارند [ انفال ، 9 ، 12 ؛ قس با انعام ، 61 ] ، هر مشركى هم شيطانى دارد كه او را به كار ناشايست وامىدارد [ مريم ، 83 ؛ زخرف ، 36 - 39 ؛ قس با مؤمنون ، 97 به بعد ؛ اعراف ، 27 ؛ فصّلت ، 25 ] . همچنين اشاراتى به يكى از عقايد رايج آن روزگار دارد كه شياطين دزدانه مىكوشند اهل بهشت [ آسمانها ( ويراستار ) ] را نظاره كنند و با سنگهايى كه به نظر انسانها شهاب مىآيد ، رانده مىشوند [ حجر ، 16 - 18 ؛ صافات ، 6 - 10 ] .
علاوه بر شياطين عادى ، فرد شاخصى از آنها هست كه همان شيطان / الشيطان است ، در قرآن شيطان على الظاهر همان ابليس است . او فرشتهاى است كه از سجده در برابر انسانى كه خداوند به تازگى آفريده بوده است ، به خاطر غرورش سركشى مىكند [ بقره ، 34 - 36 ؛ اعراف ، 10 - 22 و موارد ديگر ] . آنكه از سجده ابا كرد همواره ابليس است ، ولى شيطان [ به عنوان دارندهء همين نقش ] در آيات ديگر ياد شده است . پس از اين سركشى ، خداوند دست او را باز گذارد كه در اغواى انسانها در راه ناشايستىها بكوشد و اعمال ناروا را در ديدهء آنان روا فرانمايد [ اسراء ، 61 - 64 ؛ بقره ، 168 به بعد ؛ انفال ، 48 ؛ نحل ، 63 ] .
او در دل انسانها وسوسه مىكند [ اعراف ، 20 ؛ طه ، 120 ؛ ناس ، 4 - 6 ] ؛ و حتى در پيامهاى وحيانى كه براى پيامبران فرستاده مىشود ، اخلال مىكند [ حج ، 52 ] . نبايد از گامهاى او پيروى كرد ، زيرا او تنها گذار [ - خذول ] انسان است [ فرقان ، 29 ] ؛ و سرانجام هم خدمت و تبعيت انسانها از خودش را تخطئه مىكند [ ابراهيم ، 22 ] . بحثها و پژوهشهاى بسيارى در اينباره انجام گرفته است كه آيا « شيطان » كلمهاى عربى است يا نه ، و هيچ
هامش
( 1 ) . بعضى از آنها در كتاب تحوّل معناى روح در قرآنThe Development of the Meaning of Spirit in the Koranنوشتهء تامس اوشاگنسىThomas O , Shaughnessy، چاپ رم ، 1953 . نيز نگاه كنيد به فهرست پايان كتاب ، ذيل « روح » .