بين « كتاب » و « قرآن » ( / قرائت ) نيز دلالت بر اين دارد كه پيامهاى وحيانى اندكى پس از آن كه بر حضرت محمد [ ص ] نازل مىشد ، به كتابت درمىآمده است . يقينا وظيفهء او در اين موقعيت نه هشدار دادن به مردم از عذاب و مكافات الهى ، بلكه جمع و تدوين كتاب است . بدينسان در سورهء مريم به پيامبر دستور داده مىشود : « در كتاب از مريم . . .
ابراهيم . . . موسى . . . ادريس . . . ياد كن » ( آيات 16 ، 41 ، 51 ، 54 ، 56 ) .
معناى خاصى كه هماكنون در مورد كتاب ياد كرديم ، بايد از ساير معانى آن متمايز گرفته شود . اين كلمه صرفا يعنى « چيزى مكتوب » ، « نامه » ( سورهء نور ، آيهء 33 ؛ سورهء نمل ، آيهء 28 به بعد ) . در ارتباط با روز قيامت ، چهبسا به معناى نامهء اعمال انسانهاست ، كه بىشك براى شنوندگان نوعى از حسابرسى را كه در محافل تجارى مكه در آن زمان معمول بود ، به ياد مىآورد . فىالمثل به هر انسانى كتاب يا نامهء عملش به دست راست يا چپ او ، برحسب آنكه طبق عملكردش رستگار باشد يا نه ، داده مىشود ( سورهء اسراء ، آيهء 71 ؛ سورهء حاقّه ، آيهء 19 ، 25 ؛ سورهء انشقاق ، آيات 7 و 10 ) . آنچه نوشته مىشود چهبسا نوعى دفتر كل باشد كه فرشتگانى كه ناظر اعمال انسانها هستند ، آنها را در آن ثبت و ضبط مىكنند ( سورهء انفطار ، آيات 10 - 12 ) . در روز قيامت كتابها به ميان خواهد آمد ( سورهء كهف ، آيهء 49 ) ، و صفحات آن گشوده مىشود ( سورهء تكوير ، آيهء 10 ) . اين كلمه على الخصوص با علم الهى رابطه دارد ، و شايد اين رابطه استعارى باشد ؛ چنانكه در قرآن آمده است : « و هيچ جنبندهاى در زمين نيست مگر آنكه روزى او بر خداوند است و او آرامشگاه و بازگشتگاهشان را مىداند ؛ همه در كتابى مبين [ ثبت ] است » . ( هود ، 6 ) . « 1 »
مردگان بر وفق كتاب الهى تا روز رستاخيز درنگ مىكنند ( روم ، 56 ) . آنچه خداوند حكم كرده است ، پيش از رخ دادنش ، در كتابى ثبت است ( حديد ، 22 ) .
بعضى گفتهاند كه اطلاق كلمهء كتاب به متون مقدس يهوديان ، مسيحيان و مسلمانان متّخذ از اين برداشت از كتاب علم الهى است ؛ و در بعضى آيات و عبارات وحى مدنى ، دشوار مىتوان گفت كه اشاره به علم الهى است ، يا كتاب مكتوب واقعى [ ازجمله در سورهء انفال ، آيهء 75 ؛ سورهء اسراء ، آيهء 4 ؛ سورهء احزاب ، آيهء 6 ] . البته احتمال صحت اين
هامش
( 1 ) . مقايسه كنيد همچنين با سورهء انعام ، آيهء 59 ؛ نمل ، 75 ؛ سبأ ، 3 ؛ و غيره .