هم سورهها در طى حيات حضرت رسول [ ص ] دستخوش تجديدنظر شده باشند ، مسئله حتى بغرنجتر مىشود . بدينسان جاى چنين ترديدى هست كه آيا اصولا براى قرآنپژوهان امكان دارد كه يك تدوين كامل از قرآن كريم برحسب تاريخى يعنى ترتيب نزول عرضه كنند .
ساير چارهانديشىهايى را كه محققان اروپايى براى حل اين مسئله پيشنهاد كردهاند اجمالا مطرح مىكنيم . سر ويليام ميور در زندگينامهاى كه راجعبه حضرت محمد [ ص ] نوشته است ، و مستقل از نولدكه كار كرده است ، ترتيب و تواليى براى سورهها پيشنهاد كرده كه كلّا شبيه به كار نولدكه است ، ولى تعدادى از بخشها كه مربوط به شگفتىهاى طبيعت است ، متعلق به دوران پيش از رسالت و دعوت و پيش از زمانى كه سورهها نسبتا به عنوان نخستين وحىها پذيرفته شوند [ ازجمله سورهء علق و مدّثّر ] دانسته شده است . « 1 »
يك ترتيب و توالى هم حاصل كوشش هيوبرت گريم است كه با طرح نولدكه فرق دارد و آرايش سورهها را بر طبق ويژگىهاى عقيدتى تعيين كرده است . « 2 » او دو گروه عمده از سورههاى مكى تشخيص داده است . اولىها دربردارندهء مباحث توحيدى ، معادى ، داورى روز قيامت و حيات اخروى سعادتآميز يا شقاوتآميز است ؛ ديگر آنكه انسان مختار است كه ايمان بياورد يا نه ، و از حضرت محمد [ ص ] به عنوان واعظ و ناصح سخن گفته مىشود ، نه پيامبر . گروه دوم سخن از رحمت يا لطف الهى به ميان مىآورد ، و اسم « رحمن » را به كار مىبرد و وحى « كتاب » برجستگى يافته و قصص پيامبران سلف كه گيرندگان وحى بودهاند ، بيان مىشود . بين اين دوگروه چند سورهء بينابين است كه در آنها قيامت به عنوان رويدادى نزديك عرضه شده و از مجازاتهايى سخن گفته شده كه بر سر اقوام بىايمان فرود آمده است . گريم از نظر پىگيرى توالى انديشهها بر حق است ، ولى اين معيار به تنهايى كافى نيست و بايد با ساير معيارها منضم شود .
هامش
( 1 ) . نگاه كنيد به اوايل فصل يازدهم كتاب حاضر .
( 2 ) .Mohammed , vol . 2 , Einleitung in den Koran ; System der Koranischen Theologie' , Mu ? nster i . W . , 1895 , esp . 25 ff .در مقالهء فرانتس بوهلFrants Buhl، تحت عنوانZur Kuranexegese '، چاپ شده درActa Orientalia، دورهء سوم ( 1924 ) ، ص 97 - 108 ، بحثهايى دربارهء نظرگاههاى گريم و ديگران آمده است .