در دورهء دوم مكى ، مرحلهء انتقال از شور متعالى دورهء اول به طمأنينهء دوران سوم مشهود است . تعاليم اساسى به مدد تصاوير و توصيفات متعددى كه از طبيعت و تاريخ گرفته شده تأييد و توضيح يافته است . همچنين بحثهايى راجعبه نكات عقيدتى وجود دارد . تأكيد اكيدى دربارهء آيات / نشانههاى قدرت خداوند ، هم در كاروبار طبيعت و هم در كاروبار انبياى سلف ، به چشم مىخورد . مسئلهء اخير به شيوهاى شرح داده شده كه ربط و پيوند آنها را با آنچه براى حضرت رسول [ ص ] و پيروان او پيشآمده ، نشان مىدهد . از نظر سبك ، اين دوره با وجوهى از بيان ممتاز گرديده است : سوگند كمتر به كار مىرود ، سورهها رفتهرفته بلندتر مىشوند و غالبا مقدمهاى دارند ، نظير
« تَنْزِيلُ الْكِتابِ . . . » .
عبارات قرآنى غالبا مسبوق به « قل » ( بگو ) است كه دستورى خطاب به حضرت محمد [ ص ] است . خداوند غالبا رحمن ناميده مىشود . سورههاى اين دوره از اين قرارند :
قمر ، صافات ، نوح ، انسان ، دخان ، « ق » ، طه ، شعراء ، حجر ، مريم ، « ص » ، يس ، زخرف ، جن ، ملك ، مؤمنون ، انبياء ، فرقان ، اسراء ، نمل ، كهف .
در دورهء سوم مكى ، كاربرد « رحمن » به عنوان اسم خاصى براى خداوند ، كاهش مىيابد ولى ساير مشخصههاى دورهء دوم قوّت و شدت بيشترى مىيابد . قصص انبيا غالبا تكرار مىشود و تأكيد آنها گاه كم مىشود گاه زياد . سورههاى اين دوره عبارتند از : سجده ، فصّلت ، جاثيه ، نحل ، روم ، هود ، ابراهيم ، يوسف ، غافر ، قصص ، زمر ، عنكبوت ، لقمان ، شورى ، يونس ، سبأ ، فاطر ، اعراف ، احقاف ، انعام ، رعد .
سورههاى دورهء مدنى تغيير و تحول چندانى در سبك ندارند ، اما در محتوا دارند . از آنجا كه كل يك جامعه پيامبر [ ص ] را به پيامبرى شناختهاند ، وحى اين دوره دربردارندهء قوانين و مقررات مربوط به اين جامعه است . غالبا مردم مستقيما مورد خطاب قرار مىگيرند . بعضى رويدادهاى معاصر ياد شده و اهميت آنها بازنموده مىشود . سورههاى اين دوره عبارتند از : بقره ، بيّنه ، تغابن ، جمعه ، انفال ، محمد ، آل عمران ، صف ، حديد ، نساء ، طلاق ، حشر ، احزاب ، منافقون ، نور ، مجادله ، حج ، فتح ، تحريم ، ممتحنه ، نصر ، حجرات ، توبه ، و مائده . « 1 »
هامش
( 1 ) . ترجمهء ج . م . رادولJ . M . Rodwell( انتشار يافته در سال 1861 م ) سورهها را بر وفق ترتيب و توالى مورد