شيوهاى مستمر دنبال گرفته شود . آيات منتفى شدهاى كه به ماههاى حرام مىپرداخته در حالحاضر به صورت آيات 2 و 5 سورهء توبه در جنب ترك توافقهايى كه با مشركان به عمل آمده بود ، كه احتمالا اشاره به صلح حديبيه است ، ديده مىشود . چنانكه نام سوره [ - برائت / توبه ] و سرآغاز آن حكايت دارد ، اين حكمى است كه بايد در حج اعلام مىشده ، ولى پس از سقوط / فتح مكه تغيير يافته و به اين صورت بيان شده است . « 1 »
شكست مسلمانان در احد ضربهاى بر اعتماد به نفس آنان وارد آورد . عباراتى كه به اين غزوه مربوط است ، به نحو خاصى درهم شده است [ آل عمران آيات 102 تا 104 ] .
تجزيه و تحليل نشان مىدهد كه قرار بوده است به صورت خطابهاى قبل از آغاز جنگ ايراد شود كه متشكل از آيات 102 ، 103 ، 112 ، 115 - 117 ، 123 ، 139 - 143 ، 145 - 151 ، 158 تا 160 است . بخشى از اين آيات شايد از 139 به بعد ، با تغييرات اندكى پس از جنگ هم دوباره ايراد شده است . واكنش نسبت به شكست در عتاب ملايمى كه خطاب به پيامبر [ ص ] ملاحظه مىشود ، كه بدون جواز الهى وعدهء امداد غيبى با آمدن فرشتگان را داده است [ آيات 121 ، 124 ، 125 و بخشى از 126 تا 129 ] ، اين بخش بعدا تجديدنظر شده و به صورت سرزنشى خطاب به پيروان پيامبر [ ص ] آمده است . اينكه حضرت تمايل داشته است با حدّت و شدت با يارانش سخن بگويد ، از آيهء 159 برمىآيد . بخشى از اين بيان شديد در آيهء 152 هم مشاهده مىشود كه به صورت تجديدنظر شده بعدا افزوده شده است . در واقع مىتوان مشاهده كرد كه تلقى نسبت به شكست ، به تدريج لحن آرامترى در خطاب به مسلمانان مىگيرد . سرانجام ، وقتى كه بر ناملايمات غلبه مىشود ، بخشى از خطابهء اصلى هم دوباره با دنبالهاى كه به آن افزوده شده پس از آيهء 110 به ميان مىآيد ، كه شايد زمينهسازى براى حمله به قبيلهء يهودى بنى نضير باشد . « 2 »
هامش
( 1 ) . مقايسه كنيد با مقالهء « اعلام حج از سوى [ حضرت ] محمد »« Muhammad's Pilgrimage ProcLamation »نوشتهء بل ، در نشريهء انجمن آسيايى همايونىJournal of Royal Asiatic Society، 1937 ، ص 233 به بعد .
( 2 ) . ساير عبارات / بخشهاى پيچيدهتر به كوشش بل در دو مقالهء زير ، تجزيه و تحليل شده است : « رجال اعراف » ( سورهء اعراف ، آيهء 44 )« The Men of the A'raf »در نشريهء جهان اسلامMoslem World، شمارهء 22 ( 1932 ) ؛ و « سورهء حشر » ( 59 ) ،« Surat al - Hashr ( 59 ) »، در همان نشريه ، شمارهء 38 ( 1948 ) ؛ همچنين نگاه كنيد به فهرست آثار قرآنپژوهى كهن شرقشناسان / اسلامشناسان در فصل يازدهم همين كتاب .