گاه هست كه تغيير قافيه / سجع همراه با اين جابهجايى است . فىالمثل آيات 34 تا 37 سورهء عبس همنوايى « آيه » [ . . . اخيه / ابيه / بنيه / يغنيه ] دارد حال آنكه آيات 38 تا 42 همين سوره ، همانند آيهء 33 ، همنوايى « ا » [ مسفرة / مستبشرة / غبرة / قترة / فجرة ] دارند كه تا پايان سوره ادامه دارد . غالبا رخداد كلمه يا عبارت قافيهاى / سجعى واحد نشانهء جابهجايى است ؛ چراكه روايت جديد با همان قافيه / سجع پايان مىگيرد كه آيهء جابهجا شده داراى آن است . مثلا در سورهء بقره ، در آيات 102 ، 103 كه هردو به « لو كانوا يعلمون » ختم مىشود ، اين نظر را پيش مىآورد كه آيهء دوم قرار بوده است جانشين آيهء اول شود . در سورهء آل عمران پايانبندى يكسان نشان مىدهد كه آيهء 144 جانشين آيهء 145 است . پديدهء مشابهى در آيات 117 ، 118 سورهء توبه ( برائت ) ، و آيات 52 و 53 سورهء سبأ ، آيات 28 و 29 سورهء نجم ، آيهء 24 و 27 و 28 سورهء جن ديده مىشود . در اين موارد دنبالههاى بديل ، آرايشى بر خلاف تاريخ نزول دارند ؛ يعنى هرچه متأخرتر است ، مقدمتر قرار مىگيرد .
ولى اين قاعدهاى لا يتغيّر نيست . « 1 »
هنگامى به شواهد ديگرى از تغيير و تجديدنظر برمىخوريم كه به قرآن از نظر موضوعى نزديك شويم و عباراتى را در نظر بگيريم كه به مواقعى مربوط است كه مشكلات خاصى براى حضرت رسول [ ص ] و مسلمانان پيشآمده بوده است ؛ در اين عبارات تغيير و تبديل بيشتر است . يك نمونهء سادهء آن به حكم روزه مربوط است . او وقتى كه به مدينه مهاجرت كرد ، از يهوديان انتظار يارى داشت و خود را علاقهمند به كسب علم از آنها نشان داد . احاديثى حاكى از اين مسئله داريم كه او روز عاشورا را كه متشكل از روز كفّارهء يهود و همراه با ايام عبادات ويژهء آنان است ، روزه گرفته است . اما بعدها او ماه رمضان را براى روزه گرفتن اعلام داشت . حال در سورهء بقره ، آيات 183 تا 185 اين دو مسئله در كنار همديگر آمدهاند . آيهء 184 روزهء ايام معدود را توصيه مىكند ، و
هامش
- حشر ، 5 به بعد ؛ منافقون ، 7 به بعد ؛ جن ، 25 به بعد ؛ مدّثّر ، 31 به بعد ؛ عبس ، 33 به بعد . براى تفصيل بيشتر به ترجمه [ ى انگليسى ريچارد بل از قرآن ] مراجعه فرماييد .
( 1 ) . ريچارد بل ، بر مبناى فرضيهء سند / اسناد مكتوب ، چنين مىانديشيد كه در آيات 126 تا 129 سورهء آل عمران ، و آيات 1 تا 6 سورهء يس درهمتنيدگى روايتهاى بديل در كار بوده است .