آيهء 185 روزهء ماه رمضان را . البته اين دو آيه باهمديگر خوانده مىشوند ، و روزهاى معدود آيهء اول ، بر ايام ماه رمضان در آيهء دوم حمل مىگردد . ولى ايام معدود ، طبعا برابر با يك ماه نيست . و تكرار عبارات در دو آيه نشان مىدهد كه يكى از آنها قرار بوده جانشين ديگرى شود . اين دو آيه ، درواقع دنبالههاى بديل آيهء 183 هستند . « 1 »
حكم ازدواج در سورهء نساء مورد روشن ديگرى از دنبالههاى بديل است . آيهء 23 درجات و روابط خويشاوندى ممنوعه را اعلام مىدارد ، و همان حكم شريعت موسى ( ع ) را با اقتباسها و جرح و تعديلهايى از رسوم عرب مطرح مىسازد . اينكه اين مسئله آگاهانه بوده است ، از آيهء 26 برمىآيد كه مىگويد : « خداوند مىخواهد [ احكام خويش را ] براى شما روشن سازد و شما را به سيره و سنت حسنهء پيشينيان راهبر شود » .
سپس بعدها آسانگيرى بيشترى ضرورت پيدا كرده است و آيهء 25 ، و احتمالا 27 ، جانشين آيهء 26 شده و ازدواج با بردگان را مجاز مىسازد . سرانجام آيهء 24 كه اين آزادى را مىدهد ، جانشين آيهء 25 مىشود و آيهء 28 اضافه مىشود تا همنوايى پايانى برقرار گردد . پايانبندى همسان آيات 26 ، 27 و 28 نشان مىدهد كه اين جانشينسازى صورت گرفته است .
تحويل يا تغيير قبله مثال ديگرى است . عبارتى كه به آن مربوط است ، يعنى آيهء 142 سورهء بقره مغشوش است . بخشى از آيهء 141 به نحوى كه هست نامفهوم است . وقتى كه تجزيه و تحليل شود معلوم مىگردد كه اين آيات داراى اين عناصر است : الف ) وحى خصوصى به پيامبر [ ص ] براى حل مسئلهء او ( آيهء 144 ) ؛ ب ) اعلام عام كه بخش الف را به كار مىبرد و دعوت به اطاعتى كه مبتنى بر شكر باشد به همراه دارد [ آيات 144 ، 150 ، 152 ] ؛ پ ) صورت نهايى حكم ( آيهء 144 ) .
روند معرفى آيين ابراهيم ، در آيات 130 بقره تا 140 مشاهده مىشود . ابتدا در هيئت پاسخ به قول يهود و نصارا عرضه مىشود ( آيهء 135 ) : « و گفتند : يهودى يا مسيحى باشيد تا راه يابيد » كه به دنبال آن سه پاسخ - كه با كلمهء « قل » آغاز مىشود - به ميان مىآيد . آيات 139 تا 141 بيان مىدارد كه پيامبر [ ص ] و پيروان او حق كاملى دارند كه به آيين و شيوهء
هامش
( 1 ) . تجزيه و تحليل پختهترى از اين عبارت / بخش در كتاب روزه در قرآنFasting in the Koran( ليدن ، 1968 ، ص 47 - 81 ) نوشتهء ك . واگتندونكK . Wagtendonkآمده است .