مدينه حكمى براى تعديل آن بيايد . « 1 »
افزايش در وسط سورهها نيز شايع است . چند نمونه از اين دست كافى خواهد بود .
نخستين بخش سورهء مريم داراى نواى پايانى « ايّا » است ، ولى اين نظم در آيات 34 تا 40 به هم مىخورد ، كه نواى پايانى آن « ئيل » است . اين آيات گزارشى از مريم و عيسى [ عليهما السلام ] به دست مىدهد ، و با نفى فرزندانگارى براى خداوند ، از يك سوءبرداشت در يك آموزهء مسيحى انتقاد مىكند . در سورهء آل عمران ، آيات 130 تا 134 عليه ربا گرفتن مفرط سخن مىگويد ، و براى كسانى كه كريمانه رفتار كنند وعدهء پاداش بهشتى به ميان مىآورد كه مضمون آن تكرار آيات پيشين است . و كسانى كه خطا كرده و سپس با توبه به صلاح بازآمدهاند هم مشمول لطف الهىاند . آيات 5 تا 8 سورهء حج از رستاخيز سخن مىگويد و اينكه قدرت الهى [ بر انجام آن ] آشكار است ، و در پايان از مردمانى سخن مىگويد كه دربارهء خداوند بدون هيچ علمى و هيچ رهنمودى و هيچ كتاب روشنگرى مجادله مىكنند . آيات 9 و 10 به شيوهاى ناهماهنگ به اين آيات ملحق مىشود و نه فقط به عذاب اخروى بلكه به خفت و خوارى دنيوى هم تهديد مىكند ؛ يعنى يك تهديد در وحى مدنى خطاب به كسانى كه چنين مىكنند . تغيير لحن و رهيافت به روشنى نشان مىدهد كه اين آيات در اصل متعلق به اين بخش نبوده است . در سورهء صافّات ، آيات 73 تا 132 سخن از بسيارى از شخصيتهايى كه در كتاب مقدس هم هست ، درميان آمده است ، و عبارتى مانند ترجيعبند تكرار مىشود كه
« كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ . إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ » .
در مورد ابراهيم [ ع ] اين ترجيعواره ( آيهء 110 ) با گزارهاى دربارهء ذريّهء ابراهيم [ ع ] و اسحاق [ ع ] دنبال مىشود ( آيهء 112 ) . اينها بايد پس از تدوين آيات ديگر ، افزوده شده باشد .
يك مشخّصهء ديگر از سبك قرآن اين است كه در بسيارى موارد يك بخش داراى ادامههاى بديل است ، كه در متن حاضر ، به دنبال همديگر آمدهاند [ بهجاى آنكه فقط يكى از بديلها بيايد ] . دومين بديل ، هم داراى گسست معنايى است و هم نحوى ، زيرا
هامش
( 1 ) . مقايسه كنيد با اواخر بخش اول از فصل ششم همين كتاب . دربارهء نظريهء بل مربوط به معناى اصلى اين آيه مقايسه كنيد با كتابOrigin . . .، ص 97 به بعد .