احتمالا زمانا به تأخير افتاده است . در سورهء « مدّثّر » عبارات آيهء 31 آشكارا تداخلى است كه سبك آن و نيز طول آيه متفاوت است . بعضى از اين افزودگىها چهبسا كار تدوين كننده يا خوانندهء بعدى باشد ، ولى بعيد است .
افزودگىهاى ديگرى هم هست كه بعيد است بدون صوابديد [ حضرت رسول ( ص ) ] انجام گرفته باشد . فىالمثل عبارت نابجاى آيهء 85 سورهء بقره اگرچه به حاشيه و توضيحى مىماند كه ابتدا در حاشيه بوده و سپس كاتب بعدى آن را در محل نامناسب وارد كرده باشد ، ولى حكمى به ساير احكام اين بخش مىافزايد . فقط چند مورد معدود از اينجا به جايى وجود دارد . ولى افزودگىهاى كوتاه كه تغيير معتنابهى در معنى ايجاد مىكند ، فراوان است . در آيهء 56 سورهء « مدّثّر » به محدوديتى از اختيار بشر برمىخوريم كه در واقع قولى را كه در آيهء 55 همان سوره بيان شده ، نقض مىكند [ قس - آيات 29 و 30 سورهء انسان ] . اين نكته با طرح نظريهء قضا و قدر كه در ايام هجرت در مدينه رخ داده است ، هماهنگ است . محدودسازىهايى كه با كلمهء « إلّا » به ميان مىآيد ، فراوان است . البته نبايد چنين تصور كنيم كه هر محدودسازى اينچنين ، افزودهء بعدى است . ولى در چند مورد دلايل مستقل ديگرى براى چنين تصورى هست ؛ ازجمله در آيهء 7 سورهء « اعلى » ، و آيهء 6 سورهء « تين » كه « الّا » در آغاز يك آيهء بلند است كه از نظر عبارتبندى و عبارتشناسى جزو وحى مدنى است ، و اين آيهء بلند به بخشى افزوده شده كه آيات كوتاه آهنگين دارد .
اينگونه افزودگىها كه تعديل آشكارى در معنا وارد مىكند ، بايد به قصد و عمد [ - دستور رسول اللّه ( ص ) بر وفق رهنمود وحى ] انجام گرفته باشد ، زيرا لااقل در بعضى از اينها زمينهء معنايى براى ورود كلمهء استثناى « الّا » مساعد است .
افزودگىهاى بلندتر ، گاه به آسانى قابل تشخيص است . فىالمثل در سورهء مزّمّل يك آيهء بلند در پايان آمده كه اشاره به مسلمانانى دارد كه سرگرم جهادند ، و نشان از مدنى بودن دارد ، و همهء محققان هم به اين امر صحّه گذاشتهاند . ولى بقيهء سوره ، و به ويژه آغاز آن متشكل از آيات كوتاه است كه كوتاهى آنها مشخصهء آغاز وحى و آيات وحيانى آغازين است . دليل افزايش اين آيه به انتهاى اين سوره اين است كه آيهء آغازين نماز شب را توصيه مىكند ، ولى چون مسلمانان در انجام آن زيادهروى مىكردند ، لازم شد كه در
در آمدى بر تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 148
مساهمون: ريچارد بل
ص١٤٨