( اخراجهم ) كاملا روشن است . بارى جاى چنين فرض و حدسى هست كه كلمهء « اخراجهم » افزوده يا تعليقهء حاشيهاى بوده كه بعد از جملهء مربوط به بازخريد اسيران ، افزوده شده است . ساير نمونههاى اينگونه افزودهها يا جانشينسازى توضيحى در اين سورهها و آيات است : سورهء انعام ، آيهء 12 ، 20 ؛ سورهء اعراف ، آيهء 92 ؛ سورهء انبياء ، آيهء 47 ، 104 ؛ سورهء نمل ، آيهء 7 ؛ سورهء فصّلت ، آيهء 17 ؛ سورهء انسان ، آيهء 16 . « 1 »
توضيحات مربوط به يك كلمهء غريب يا عبارت دشوار ، گاه به صورت افزودهاى بر يك بخش ظاهر مىگردد . دوازده نمونه از اين افزودهها هست كه با عبارت « و ما ادريك » آغاز مىگردد . « 2 » سپس به دنبال آن توصيف يا توضيحى به ميان مىآيد . اين مسئله روشن است كه بعضى از اين توصيف يا توضيحها در زمانهاى بعدى افزوده شده ، زيرا ربط معنايى با كلمه يا عبارتى كه در اصل برگرفته شده ، ندارد . چشمگيرترين مورد ، آيات 9 تا 11 سورهء قارعه است : «
. . . فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ . وَ ما أَدْراكَ ما هِيَهْ . نارٌ حامِيَةٌ » .
هاويه على الظاهر به معناى بىفرزند است ، يعنى زنى كه بر اثر مرگ طبيعى يا حادثهء سوء ، فرزندش را از دست داده است . ولى افزودهء بعدى حاكى از اين معناست كه هاويه نام جهنم است . شبيه به اين مورد ، آيات 12 تا 16 سورهء « بلد » است . در اين افزودهها به ندرت تعريف و توصيف دقيق چيزى است كه بايد توضيح داده شود .
افزودهها و تداخلهاى نوع ديگر را مىتوان در سورههاى كوتاهتر سراغ گرفت . در سورهء « شمس » پيداست كه بخش اصلى ، وقتى كه نخستبار وحى شده ، به آيهء 10 ختم شده است . ولى به دنبال آن خلاصهاى از داستان ثمود آمده است ، كه يا به خاطر تأثير اخلاقىاش يا همقافيگى در اينجا افزوده شده است . آيات 6 و 7 سورهء « غاشيه » ، تداخلى است كه قافيه / فاصلهء متفاوت دارد ؛ و آيات 33 و 34 سورهء « نبأ » در فاصلهء گسست بين آيات 32 و 35 قرار گرفته است . در سورهء « اعلى » ، تغيير ناگهانى در موقعيت نمايشى در آيهء 16 حاكى از افزايشى است كه بايد بلافاصله پس از وحى اصلى انجام گرفته باشد ، ولى
هامش
( 1 ) . براى تفصيل بيشتر نگاه كنيد به ترجمهء بل [ از قرآن مجيد ، به انگليسى ] ، همانجا .
( 2 ) . سورهء منافقون ، آيهء 3 ؛ مدّثّر ، 27 ؛ مرسلات ، 14 ؛ انفطار ، 17 ؛ مطفّفين ، 8 ، 19 ؛ طارق ، 2 ؛ بلد ، 12 ؛ قدر ، 2 ؛ قارعه ، 3 ، 10 ؛ همزه ، 5 . [ قرآنپژوهى به نام ] ا . فيشرA . Fischer، در رسالهء« Eine Qora ? n - Interpolation » Festschrift , Giessen , 1906 , 33 - 55 No ? ldeke - )) هم برآن است كه آيهء 10 [ و بعدى ] سورهء قارعه ، افزودهء بعدى است .