سومشخص ، و نظاير اينها ؛ باهم آمدن احكامى كه آشكارا نقيض همند ؛ باهم آمدن عباراتى كه متعلق به تاريخهاى مختلفند ، همراه با ظهور عبارات متأخر در آيات متقدم .
اين ويژگىها چندان در قرآن شايع است كه غالبا آن را مشخصهء سبك آن ، و بىنياز از تحقيق يا تبيين بيشتر شمردهاند . داستان از اين قرار نيست . بحث ما اين است كه اين ويژگىهاى قرآن با قبول فرض ميزانى از تجديدنظر و جرح و تعديل روشن مىگردد .
ولى حتى اگر اين نظر رد شود ، اين ويژگىها به نوعى توضيح و توجيه نيازمند است . در عينحال دربارهء ناهموارى سبك قرآن ، توضيحاتى مىتوان به ميان آورد .
حاشيهنگارى و افزايش تعليقات از ويژگىهاى نسخههاى خطى كهن يونانى ، لاتين و زبانهاى ديگر است . اينها توضيح كوتاه دربارهء بعضى مبهمات است كه احتمالا ابتدا توسط خوانندهاى در حاشيه اضافه شده ، و سپس اشتباها توسط كاتب بعدى وارد متن شده است . هرچند مسلم نيست كه قرآن داراى چنين حواشى و تعليقاتى بوده ، ولى چيزى شبيه به تعليقه در آيهء 84 به بعد سورهء بقره به چشم مىخورد :
« وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ . . .
» ( و ياد كنيد كه از شما پيمان گرفتيم كه خون يكديگر را نريزيد و يكديگر را از خانه و كاشانهتان نرانيد ، آنگاه ديده و دانسته گردن نهاديد . [ ولى ] باز همين شما هستيد كه همديگر را مىكشيد و گروهى از خودتان را از خانه و كاشانه مىرانيد [ و ] به گناه و ستمگرى در برابر آنان همدست مىشويد ، و چون كسانى از شما اسير مىشوند آنان را [ بر وفق حكم تورات ] بازمىخريد ، حال آنكه راندن [ و كشتن ] آنان به شما حرام است . آيا به بخشى از كتاب [ در باب بازخريد اسيران ] ايمان مىآوريد ، و به بخشى ديگر [ در باب تحريم كشتار ] ايمان نمىآوريد ؟ ) ( بقره ، 84 و بخشى از آيهء 85 ) . به نظر مىرسد كه جملهء مربوط به بازخريد اسيران در اينجا افزودهء بعدى است . بل در ترجمهاش از قرآن كريم ، چنين عمل كرده است كه آن را متعلق به مواد عهد و ميثاق در آيهء قبلى گرفته است ، كه محتمل است اما قطعى نيست . « 1 » اگر اين جمله در نظر گرفته نشود ، جملهء بعدى كه مىگويد « بر شما حرام است » ، بدون افزايش / در نظر گرفتن عبارت راندن آنها
هامش
( 1 ) . تغيير ضمير در ترجمهء كلمهء « انفسكم » از نظر بل پنهان مانده است . از سوى ديگر « قانوننامهء مدينه » ( قس - محمد در مدينه ، اثر وات ، ص 221 به بعد ) از خونبها سخن مىگويد ، و اين آيه احتمالا اشاره به آن دارد .