2 . صور مختلف آموزشى
فقط وقتى كه قرآنپژوه امروز ، سورهها را به بخشها يا واحدهاى كوچكى كه تشكيل دهندهء آن است ، تقسيم كند ، مىتواند از سبك قرآن سخن بگويد . يكنواختى و روال عادى در جاىجاى متن به صورت گسسته پيوند در مىآيد ، و گاهنوعى بىشكلى و لحن پرشور كه برانگيخته و پيشانديشى نشده مىنمايد ، پيش مىآيد كه نقش حضرت رسول [ ص ] به عنوان پيامبر خدا ، ابلاغ رسالت و گزاردن پيام الهى با معاصرانش بوده است ، بايد در انتظار و جستوجوى صور آموزشى يا تعليمى باشيم و نه شاعرانه يا هنرمندانه . يكى از اينگونه صور ، كه در واقع در سورههاى پايانى قرآن مكرر و شايع است ، نقل شد . صور ديگرى نيز قابل تشخيص است .
الف . شعارها يا پندها
سادهترين اين صور تعليمى عبارت است از عبارت كوتاه « قل » ( بگو ) . در سراسر قرآن در حدود 250 بار اين امر يعنى آغاز آيه يا عبارت با « قل » ديده مىشود . گاه فقط يك « قل » به كار مىرود ؛ گاه گروهى از آنها ( ازجمله در آيات 56 تا 66 سورهء انعام ) ؛ و گاه در ساختار يك عبارت دخيل است . در اين موارد ، صورتهاى مختلفى از كاربرد « قل » پيش مىآيد . گاه پاسخ به سؤالهاست ، يعنى سرآغاز حاضرجوابى و پاسخ سريع و قاطع به احتجاجات يا استهزاهاى مخالفان حضرت [ ص ] است ، و روشنسازى موضع ايشان . گاه در آغاز دعاهاست ( ازجمله آيهء 26 سورهء آل عمران ) . گاه بيان عقيده است كه بايد پيروان حضرت [ ص ] تكرار كنند . گاه كلمهء « قل » به صورت جمع به كار مىرود ، يعنى « قولوا » ( از جمله آيهء 136 سورهء بقره ، و آيهء 46 سورهء عنكبوت ) ، و به اينها بايد سورهء اخلاص (
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ . . .
) اضافه شود ، اگرچه فعل آن به صورت مفرد آمده است . و سرانجام تعدادى عبارت قرآنى هست كه براى تكرار مناسب در موقعيتهاى مختلف مناسب است . مانند
« قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى »
( بگو هدايت الهى هدايت است ) ( سورهء بقره ، آيهء 120 ) ، و
« قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ »
( بگو خداوند مرا كافى است كه اهل توكل بر او توكل مىكنند ) ( سورهء زمر ، آيهء 38 ) .