ظاهر مىگردند . مثلا عبارت
« إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ »
در پايان آياتى قرار مىگيرد كه بيانكنندهء آيات و نشانههاى الهىاند . عبارت
« عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
/
الْمُتَوَكِّلُونَ »
9 بار به كار رفته است . همچنين عبارت
« وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ »
12 بار آمده است . و اگر تفاوتهاى جزئى را در نظر نگيريم ، 18 بار ساير تركيبات وصفى كه به خداوند اشاره دارد ، بههمين شيوه فراوان به كار مىرود . شايد پرتكرارترين عبارت قرآنى
« إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »
باشد كه 6 بار در سورهء بقره ، 4 بار در سورهء آل عمران ، 4 بار در سورهء مائده و 18 بار در سورههاى ديگر به كار رفته است . در اين تكرار عبارات جملهاى كه راجع به خداوند است ، تأثير خاصى نهفته است . اينها غالبا پايان دهندهء يك خطاب يا حكماند و به مدد تكرار حقيقتى را مأنوس مىسازند ، و به آنچه بيان گرديده صلابت و اقتدار مىبخشند . اينها در حكم نوعى ترجيعبند هستند .
كاربرد ترجيعبند واقعى ، به اين معنى كه عبارات واحدى در فواصل كمابيش يكسان تكرار شوند ، در قرآن كريم كم است . يكى از اينها در سورهء الرحمن است كه عبارت
« فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ »
در آيات 12 ، 15 ، 18 و 21 بهكار رفته است و از آن به بعد به نحو يكدرميان تا پايان سوره تكرار شده است . همين ترجيعواره در عبارت
« فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ »
در سورهء مرسلات ديده مىشود . مؤثرتر از اينها ترجيعوارههايى است كه در بيان داستان پيامبران پيشين در سورههاى مختلف آمده است [ ازجمله سورههاى هود ، شعراء ، صافّات ، و قمر ] . داستانهاى اين سورهها نه فقط در اغلب جاها عبارات مشابه دارند ، بلكه با نظم و نسق واحدى هم پايانبندى پيدا مىكنند .
علاوه بر همنوايى كه در پايان آيات مشهود است ، گاه با سجع يا قافيههايى مواجه مىشويم كه با همنوايىهاى پايان آيات فرق دارد ، و در وسط آيات مىآيد . اين كاربرد آرايش و همنوايى متنوعى را عرضه مىدارد . رودولف گير
Rudolf Geyer
به بعضى از آنها اشاره دارد و بر آن است كه « مصرعها » يا پارههاى متفاوت القافيه ، عمدا قافيه يا همنوايىشان متفاوت انتخاب شده است . « 1 » اگر چنين باشد ، بايد انتظار داشته باشيم كه
هامش
( 1 ) .Gottinger gelehrte Anzeigen 1909 , i ; cf . Wiener Zeitschrift fur die Kunde des Morgenlandes , xxii ( 1908 ) , 265 - 86 , ' Zur Strophik Des Qur ? ans' ; also H . Haham , ibid . , xxviii ( 1914 ) , 370 - 5 .